ఎవరు స్వపందుడో వారు చుట్టి చేయాలి. ఎవరు పొరపాటు చేయరో వారు సృష్టి చేయాలి. ఎవరు ఫలితాన్ని ఆశించరో వారు సృష్టి చేయాలి. అంటే ఏంటంటే పని చేసే వాడికి కూడా ఫలితం మీద ఆకాంక్ష ఉంటే ఎదుటి వాడి కోసం వాడు పని చేయడు. ఎలాంటి వాడు కావాలి యజమాని? తాను ఫలము కోరకుండా వాస్తవంగా ఆ పని ఎవరి కోసమో వారికి అందజేయాలి. చేసే వాడికి కాకుండా చేయించే వాడికే ఫలితం ఇస్తాను అనుకుంటేనే పని జరుగుతుంది. ఆశ లేనివాడు, అభిలాభ లేనివాడు, అనుభవించనివాడు, అనుభవంతో పని లేనివాడు, అనుభవం వలన వికారము కలగనివాడు ఇన్ని గమనించండి. మనము ఆనందం రాగానే ముఖం చేటంత అవుతుంది. విషాదం రాగానే ఇంత అవుతుంది. ఈ రెండూ లేకుండా దుఃఖేషు అనుద్విగ్నమనాః సుఖేషు విగతస్పృహః ఎప్పుడు సంభవిస్తున్నది? అనే విచారం మొదలవుతుంది. మొదలైతే ఏమని వస్తుంది? ఇప్పుడు పరమాత్మ అంటే ఎవ్వరు? ఇది అధాతో బ్రహ్మ విజ్ఞాత. ఇది మొదటి సూత్రం. ఈ సూత్రాన్ని తీసుకున్న తరువాత ఇప్పుడు మనకు ఈ శ్లోకంలో ఈ సూత్రం యొక్క అర్థం ఎక్కడ వచ్చింది? సత్యం పరం ధీమహి. ధీమహి అంటే ఏమిటి? ధ్యానం చేస్తున్నాము. ధ్యానం చేయడం అంటే జిజ్ఞాసే కదండీ. కదా తెలుసుకోవాలనుకోవడం ఎలా ధ్యానం అంటే మనస్సు అక్కడ లగ్నం చేయటం దాని స్వరూపం దాని స్వభావం అవన్నీ మనము తెలియగోరుటే కదా మరి కాబట్టి ధీమహి అనేటువంటి పదము వలన

ధ్యానము చేస్తున్నాము అంటే బ్రహ్మ జిజ్ఞాస కలిగినది అన్నమాట. అంటే పరమాత్మ అంటే ఎవరు? మనము మనకు తెలియకుండా, మన ఇష్టం లేకుండా, మన ఫలితం కోసం కాకుండా మరెవరో చేయిస్తుంటే చేస్తున్నామన్నామే, ఆ చేయిస్తున్న వాడెవడో తెలుసుకుందాము అనే భావం కలిగింది. కలిగితే దాని సమాధానం ఏమిటి? అంటే జన్మాద్యస్యయతః. ఎవడైతే ఈ సకల చరాచర జగత్తును సృష్టిస్తున్నాడో కాపాడుతున్నాడో సంహరిస్తున్నాడో వాడు పరమాత్మ. ఇది రెండో సూత్రం కదా. జన్మాద్య సేత రెండో సూత్రం. కాబట్టి మొదటి పదం వలన రెండవ సూత్రం చెప్పాడు. చివరి పదం వలన మొదటి సూత్రం చెప్పాడు. ధీమహి అన్న దాని వల్ల అధాతో బ్రహ్మ జిజ్ఞాస అని చెప్పాడు. జన్మాద్యస్య యతః అనేటువంటిది అనే దాని వలన ఈ బ్రహ్మ ఎవరో చెప్పారు. ఇంకోటి ఏం కావాలి? పరమాత్మ అంటే జీవాత్మ కాదు, ప్రకృతి కాదు, బ్రహ్మాదులు కాదు, వీరెవ్వరూ కాదు. పరమాత్మే సృష్టి చేస్తున్నాడని ఎలా తెలుసుకోవాలి అంటే తేనే బ్రహ్మ హృద యా ఆదికవయే. బ్రహ్మకు కూడా ఏ మహానుభావుడు శాస్త్రమును బోధిస్తున్నాడో అంటే మూడవ సూత్రము శాస్త్రయోనిత్వాత్. అంటే పరమాత్మ ఉన్నాడని తెలిపే ప్రమాణం ఏమిటండీ అసలు? భగవంతుడు కనబడుతున్నాడా? లేడు కదా కనబడటం లేదు. మనకే తెలుసు ఉన్నాడో లేదో. కనబడటం లేదు కాబట్టి మరి కనపడని దాన్ని కనిపించజేసేది ఏది?

మనం చెప్తే జ్ఞాపకం ఉందనుకుంటాను ప్రత్యక్షము అనుమానము ఉపమానము శబ్దము అని నాలుగు ప్రమాణాలు ఇంకా చాలా ఉన్నాయి 16 అనుకోండి మనకు అవన్నీ ఇప్పుడు వద్దు ఆక్షేపము అని ఒకటి ఉంది అర్ధాపట్టి అని ఒకటి ఉంది క్షేమము అంటే ఒక వ్యక్తి బాగా బలిచి ఉన్నాడు మనకు కనబడుతున్నాడు. ఫలానా వాడు బాగా బలిచి ఉన్నాడు. బలిచిన ఫలానా పిల్లవాడు పగటి పూట భోజనం చేయటం లేదు అంటారు. ఏం అర్థం అండి? బాగా బలిసి ఉండటానికి ఏం చేయాలి? భోజనం చేయాలి కదా. తినకుంటే బలవాడు. బలిసి ఉండాలని చెప్తున్నాము, పగలు తినటం లేదు అంటున్నాం. అంటే రాత్రి పూట తింటున్నాడు, చెప్పవలసిన పనిలేదు. దీన్ని ఆక్షేపం అంటున్నాం. యదభావే యదభావ. ఏ ఆహారము తీసుకునేవాడు బలవటానికి వీల్లేదు. పగలు తీసుకోవడం లేదు అంటే రాత్రి కూడా లేవున్నాడు. ఈ నాక్షము అలాగే కనులు, ముక్కు, చెవులు, నోరు, శరీరం ఈ ఐదింటితో తెలియబడే దానిని ప్రత్యక్షం అంటారు. అక్షం అంటే ఇంద్రియము. ప్రతి అక్షం ఇంద్రియమునకు ఎదురు. ఏముంటాయి విషయములు ఉంటాయి. శబ్ద, స్పర్శ, రూప, రస, గంధములు ఉన్నాయే వీటిని విషయములు అంటారు. వీటిని గ్రహించే వాటిని ఇంద్రియములు అంటారు. శబ్దాన్ని శ్రోత్రం వింటుంది, రూపాన్ని నేత్రం తెలుసుకుంటుంది, గంధాన్ని ఏదో నాసిక తీసుకుంటుంది, రుచిని నాలుక తీసుకుంటుంది, స్పర్శను త్వగింద్రియం తీసుకుంటుంది. ఇలా విషయములకు ఎదురుగా ఉండేవి ఇంద్రియములు, ఇంద్రియములు ప్రసరింపజేసేవి విషయములు. ఈ ఇంద్రియములు కూడా ప్రాప్య ప్రకాశకారి అప్రాప్య ప్రకాశకారి అని ఉన్నాయి. అంటే మనం అన్ని పనులు చేస్తున్నాం కానీ ఎలా చేస్తున్నామో మనము ఆలోచించం. కదా అంటే చూస్తున్నాం. చూస్తున్నామంటే ఇక్కడ అక్కడ అక్కడ ఉన్న రూపాన్ని కన్ను అక్కడికి పోయి చూస్తుందా అండి? పోనీ ఆ రూపం వచ్చి కంటిలో పడుతుందా? చక్షురింద్రియం వస్తువును వస్తువు దగ్గరికి వెడుతుందా? వస్తువు ఇంద్రియంలోకి వస్తుందా? పర్వతం కన్నులోకి వస్తే మన కన్ను ఏమవుతుంది?

ఉంటుందండి. స్వాహా. కాబట్టి ఇదే అక్కడికి వెళ్లి చూస్తుంది. కదా? మరి కన్ను అక్కడికి వెళ్లి చూడగలదు, శబ్దం చెవిలోకి రావాలి, చెవు అక్కడికి పోదు. రూపం మన దగ్గరికి రాదు, మనం అక్కడికి వెళ్తాం. శబ్దం మన దగ్గరికి వస్తుంది, చెవు అక్కడికి పోదు. అలాగే మరి నాలుక కూడా పదార్థం దగ్గరికి వెళ్లి తింటుందా అది చెప్తుందా? నాలుక మీద పడితే రుచి తెలుస్తుంది. కాదు మధురము, ఆమ్లము, లవణము నాలుక కోన జిహ్వాగ్రవర్తి అంటాడు. అందుకే మందు చేదుగా ఉంటే ఏమంటారు గొంతులో వేసుకోమంటారు. ఇక్కడ తగిలితే తన దగ్గర తెలుస్తుంది. గొంతులో వేసుకుంటే ఎట్లా ఉందో తెలవదు. కాబట్టి నాలుక మీద పడితేనే రుచి తెలుస్తుంది. అంటే ఇంద్రియమును ఆ వస్తువు చేరుతున్నది. కన్నే అంత దూరం వెళ్లి ఇంద్రియం వెళ్లి రూపాన్ని చూస్తున్నది. ఇలా ప్రాప్య ప్రకాశకారి అవుతుంది. ప్రాప్య ప్రకాశ కార్యని ఇంద్రియములు కూడా రెండు రకములని చెప్తుంది శాస్త్రం. అయినప్పుడు ఈ ఇంద్రియముల చేత తెలియబడేటువంటి విషయములన్నిటిని మొత్తానికి ప్రమాణాన్ని ప్రత్యక్షము అంటారు. ఇక చూడకున్న సూచిన వాటి ఆధారంతో ఊహించే దాన్ని అనుమానము అంటారు. పొగను చూశాం అక్కడ నిప్పు నది అంటారు. మనం నిప్పును చూడలే పొగను చూశాం. పొగ ఉన్న చోటల్లా నిప్పు ఉంటుంది మనకు తెలుసు. నిప్పు ఉన్న చోటల్లా పొగ ఉండదు. ఉంటుందా? ఉండదు. పొగ ఉన్న చోటల్లా నిప్పు ఉంటుంది. కదా? కాబట్టి పొగ చూసాము నిప్పు ఉన్నదంటాం. దీన్ని ఏమంటారు? అనుమానం. మానం అంటే ప్రమాణం. అను అంటే వెంట. ఒక ప్రమాణాన్ని అనుసరించి వెళ్ళేది అన్నమాట. ప్రత్యక్ష ప్రమాణాన్ని అనుసరించి వెళ్ళేది అని అర్థం. ఇది అనుమానం. మూడవది ఉపమానం. ప్రమాణానికి దగ్గరగా ఉంటుంది. పెద్ద పులి ఎలా ఉంటుందో చెప్పండి. అంటే పిల్లిని చూసావా? పెద్దగా ఉంటుందయ్యా అంటాడు. నాకు అర్థమైపోతుంది. అదేమో పెద్ద పిల్లి ఇది చిన్న పిల్లి అంతే. మనం పెద్ద పిల్లి అనకుండా పెద్ద పులి అంటున్నాం. వాస్తవంగా అది పెద్ద పిల్లి.

మన ఇంట్లో ఉన్నటువంటిది చిన్న పిల్లి అది పెద్ద పిల్లి. మరి దాన్ని పిల్లి అంటే పరువు పోతుందని పూలి అంటున్నాం. కానీ వాస్తవంగా పిల్లి యొక్క పెద్ద ఆకారమే పెద్ద పూలి. ఇది ఉప్మానం అంటారు. 4వది శబ్దం అంటే ఆప్త వాక్యం మనకు తెలియదనుకోండి. ఎవడు చెప్పాడు నమ్మేస్తాం కరెక్ట్ అండి అంటారు. ఆప్త వాక్యాన్ని శబ్దం అంటారు. ఇలా నాలుగు ప్రమాణములతో మనము విషయాలను తెలుసుకుంటాం. ఇది సిద్ధాంతం. ఇప్పుడు మరి పరమాత్మ ఎవరు ఉంటేదో చెప్పాం. అలాంటి పరమాత్మ ఉన్నాడని ఎవరు చెప్తున్నారు? ఏ ప్రమాణం వలన పరమాత్మ ఉన్నాడని తెలుస్తున్నారో అంటే ప్రత్యక్షం చూడదు కదా కంటికి కనబడడు ఏం లేదు ఆయనకి దేనికి కనబడడు అయిపోయింది పోనీ అనుమానం. మనకు ఉన్నది అది కదా కదా దానివల్ల కలగదు. ఇక మిగిలింది ఉపమానం. ఎక్కడ పొలిక ఏం చెప్తాం? అత సమోస్తి అభ్యధిక కుతోన్యత. అతనితో సహత్ చూడడం ఉంటే ఉపమానం చెప్తాం. దొరకదు. ప్రత్యక్షము కుదరదు, అనుమానము కుదరదు, ఉపమానము కుదరదు, ఇక మిగిలినది. ఓన్లీ శబ్దం అంటే అది ఆప్త వాక్యం. ఆప్తుడు కావాలి. ఆప్తుడు అంటే దగ్గరివాడని కాదు యధార్ధ వక్త. ఉన్నదున్నట్టు చెప్పేవాడు మాత్రమే పొరపడకుండా తప్పు పొర చెప్పకుండా వాడు ఆప్తుడు. ఎవడు వాడు మనమైతే కాము. కాబట్టి వేదమే. శబ్దం అంటే వేదము. పరమాత్మను బోధించేది వేదము. శాస్త్రయోనిత్వాత్ పరమాత్మ ఉన్నాడని చెప్పడానికి కారణం ఏమిటయ్యా అంటే యోని అంటే కారణము. ఏమిటి కారణము? శాస్త్రమే. శాస్త్రం అంటే ఏమిటి? శాసనకరణం వీళ్ళు చెప్తున్నది కాదు. శాసనకరణం శాస్త్రం. ఏది శాసిస్తుందో దాన్ని శాస్త్రం అంటారు.

ఏం చేస్తుంది? సత్యం వద, ధర్మం చద, స్వాధ్యాయాన్మా ప్రమదః. అలాగే నకళంజం భక్షయేత్, తపరధారానుగచ్చేత్, నైకవచన స్నాయాత్. ఇలా కొన్ని మనకు ఉన్నాయి. ఇలా శాసిస్తుంది. అది శాస్త్రం అంటే వేదము, ఇతిహాసము, పురాణము, ధర్మశాస్త్రము. వీటన్నిటి వలన పరమాత్మ తెలియబడుతున్నాడు. పరమాత్మను తెలుసుకోవడానికి కారణం శాస్త్రమే. ఇది మూడో సూత్రం. ఇది ఎక్కడ ఉంది ఇందులో? తేనే బ్రహ్మ హృద యా ఆదికవయే. బ్రహ్మ తేనే అన్నాడు. బ్రహ్మ అంటే శాస్త్రం వేదం వేదం అది. వేదమును బోధించాడు అంటే వేదము ద్వారానే పరమాత్మ మనకు తెలియబడతాడని తెలిసింది. వేదము పరమాత్మే కారణమని చెప్తున్నదని తెలియటానికి ఏమిటి ప్రమాణం? వేదం చెప్తున్నదండి అతన్నే చెప్తున్నదా ఇంకొక గణనే చెప్తున్నదా? వేదం ఏం చెప్పిందంటే హిరణ్య గర్భస్థమవస్తత అగ్రే బ్రహ్మ నంది అగ్ని మీడే పురోహితం అగ్రే నంది వైశ్వా నరం. అని యముని చెప్తున్నది అందరూ చెప్పింది. అయినప్పుడు బ్రహ్మ కావచ్చు, శంకరుడు కావచ్చు, ఇంద్రుడు కావచ్చు మనకు రుద్రాత్ ఇదం సర్వం జజ్ఞే అని వాక్యం కూడా ఉంది వాడు కారణమే. జ్ఞానం జ్ఞానంతో శంకరాదిత్యే అది కారణమే. బ్రహ్మ కావచ్చు, రుద్రుడు కావచ్చు, ఇంద్రుడు కావచ్చు, యముడు కావచ్చు ఇలా చాలామంది కావచ్చు. అంటే ఏం చెప్దాం? తత్తు సమన్వయాత్. అంటే పరమాత్మే జగత్తును సృష్టిస్తున్నాడు బ్రహ్మాదులు కాదు అనే విషయము సమన్వయంతో తెలుస్తుంది అంటే పరమాత్మ సంకల్పించిన తరువాతనే బ్రహ్మాదులందరూ పుట్టారు. పరమాత్మ సృష్టి చేయాలనుకున్నప్పుడు తన నాభికమలం నుండి చితుర్ముఖ బ్రహ్మ ఆవిర్భవించాడు. చతుర్ముఖ బ్రహ్మ మళ్ళీ సృష్టి చేశాడు. ఓ నలుగురు వచ్చారు చెప్పాం కదా సనక సనందన సనత్కుమార సనత్సుజాతుడు. ఆ పుట్టిన నలుగురిని నాయనా మీరంతా సృష్టి చేయండిరా అన్నాడు. అంటే నో.

తండ్రి ఆజ్ఞను దిక్కరించే ఆచారం మనకు అక్కడి నుంచి మొదలైంది. మానస పుత్రులు వాళ్ళే మహానుభావులు. వాళ్ళు నో అనగానే ఈయనకు కోపం వచ్చేసింది. అయ్యో మన పిల్లలు కదా కోప్పడితే కష్టం అని వచ్చిన కోపాన్ని బొమ్మ ముడి కనుబొమ్మలను ముడి వేసి తలకాయ వంచుకొని బొమ్మలు ముడి వేశాడు కష్టం బట్ ఎక్కడికి అమ్మరా అని అయినా అది వచ్చేసింది కాబట్టి ఊరుకోదు ఆ బొమ్మల మధ్య నుంచి ఒక మహానుభావుడు ఏర్పడ్డాడు. కుమారం నీలలోహితః ఊర్ధ్వరేతం విరూపాక్షం ఉంది కదా మనకు పురుషం కృష్ణ పింగలం అంటారు ఆయనే కృష్ణ పింగలం ఆయన పేరే రుద్రుడు. ఎందుకు ఆ పేరు వచ్చింది? రోదనాత్ రుద్ర ఉచ్ఛతే పుట్టగానే చాలా సుకుమారంగా ఏడిచాడు. ఎంత చిన్నగా ఏడిచాడు అంటే బ్రహ్మే ఉరికి పడ్డాడు. ఇదేమి దుఃఖం ఇదిరా అని. అలా అంత భయంకరంగా ఏడ్చాడు కానీ పేరు నాకు పేరు పెట్టు అంటే అదే నీ పేరు అన్నాడు ఏడుపు కొట్టోడా అని మాట రుద్రుడు అంటాడు. అనకూడదు కానీ వాస్తవంగా అర్థం మాత్రం రుద్రుడు అంటే ఏడుపు కొట్టు వాదు అర్థం. రోధనాత్ రుద్ర ఉచ్ఛతే. తరువాత ఈ మహానుభావుడికి కొన్ని స్థానాలు, కొన్ని భార్యలు ఏదో గులవల చేస్తే అతను తపస్సు చేసుకొని పోలిపించాడు. అయినప్పుడు బ్రహ్మ తర్వాత పుట్టినవాడే. రుద్రుడు ఆ తర్వాత పుట్టినవాడే. ఇంద్రుడు ఆ తర్వాత పుట్టినవాడే. వీళ్ళందరూ కూడా తమకు ఏవైనా కావలసి వస్తే ఇంకెవరనో అడుగుతున్నారు. అతను సంకలిపించి దయ చూపితే అతను ఇస్తే వీళ్ళు బతుకుతున్నారు. నహి భిక్షుకః భిక్షుకాంతరం యాచతే అంటాడు మహాభాష్యంలో పతంజరి. బిచ్చగాడు ఇంకోడిని బిచ్చకం అడిగితే ఏం లాభం అండి ఇంకో బిచ్చగాడిని. నిజంగా బిచ్చుకునికి ఏదైనా రావాలంటే కాస్త ఉన్నవాడిని అడిగితే ఇస్తా చూడండి. ఈ బిచ్చుకుని పోయి ఇంక వీడిని అడిగితే వాడికి లేదు వీడికి లేదు. మన తెలుగులో శాస్త్రము జోగి జోగి రాసుకుంటే ఏదో ఉంది కదండీ ఆ రీతిలో వారే ఇంకెవయనో అడుగుతున్నప్పుడు అలాంటి వారు ఎలా కర్తలు అవుతారు? ఇంకొకరి సంకల్పంతో, ఇంకొకరి ప్రయత్నంతో, ఇంకొకరి అభిప్రాయంతో, ఇంకొకరి ఆశీర్వజనంతో, ఇంకొకరి అనుగ్రహంతో బ్రతికే వారు మననేం బ్రతికిస్తారు?

మనల్ని ఎలా సృష్టిస్తారు? కాబట్టి పరాయత్తము కాని వారు మాత్రమే సర్వదా సర్వదా సర్వ వస్తువులలో అనుసరించి ఉండేవారు మాత్రమే పరమాత్మ కాదు. కాబట్టి ఇది ఎక్కడ? ఎవరైతే ప్రపంచం యొక్క వెలుపల లోపల కలిసి ఉంటారో వాడే కావాలి. అంతః బహిశ్చ తత్సర్వం వ్యాప్య వాడెవడండి అంటే నారాయణః అంటారు తప్పదు. వాడు బ్రహ్మం. తత్తు సమన్వయాత్ ఇది మనకు నాలుగు సూత్రములు. దీన్ని ఏమంటారు? చతుస్సూత్రి అంటారు. ద్విభాష్యాన్ని సేవిస్తే ఈ చతుస్సూత్రి సేవించడానికి ఒక మూడు నెలలు పడుతుంది. అది రోజు ఒక మూడు గంటలు తప్పకుండా కూర్చుంటే మనం కేవలం సారం ఏమంటారు హెచ్చర పేదం అంటాం కదా అంతే అది చెప్పాం అసలు విషయం అసలు ఇందులో. ఏదో పరిశేలాగా ఉంది. దీని తరువాత ప్రధానమైన ప్రశ్న ఏమిటంటే మనం అనుకున్నామే ప్రకృతి ఎందుకు కాకూడదో, ప్రకృతి ఎందుకు సృష్టించకూడదో. బీజం వేశాం, చెట్టు మొలుస్తున్నది, చెట్టు పువ్వు వేస్తున్నది, తిండి వేస్తున్నది, కాయ అవుతున్నది, పండు అవుతున్నది, ఇవన్నీ ఎక్కడికి వచ్చాయి? చెట్టు నుంచే వచ్చాయి. మరి చెట్టే సృష్టి కదా. అనగానే మరి ఆ చెట్టు ఎలా వచ్చింది? అంటే ఈ చెట్టుకు కాసిన కాయ పండై ఆ పండులోని ఇత్తు కింద పడి మళ్ళీ చెట్టు వచ్చింది. కదా కాబట్టి ప్రకృతి ఎందుకు సృష్టిని చేయకూడదు అంటే ఈక్షతీర్ణ శబ్దం అని ఇంకో సృష్టి. సూత్రంలోనే ఈక్షతే నాజత్. మళ్ళీ ఏం చేయాలి ఇప్పుడు? శాస్త్ర యోనిత్వాత్ మన శ్లోకం అయిపోయింది కదా తేనే బ్రహ్మ వృధా ఇంకేం కావాలి? సమన్వయాత్ కావాలి కదా ఎక్కడ ఉంది అది అందులోనే ఉంది. జన్మాద్యస్య యతః ఇతర అర్ధేషు అభిజ్ఞః స్వరాత్ తేని అన్వయాత్ ఇతరత మొదలై ఉంది. జన్మాద్ యస్య యతః చెప్పిన తర్వాత అన్వయాత్ ఇతరతః.

ఈ అన్వయాతన్న పదం వలన తత్తు సమన్వయ అనేటువంటి సూత్రమునకు వ్యాఖ్యానం చేయబడింది. ఇప్పుడు ఇంకొకటి ఐక్షత. ఈ 'ఐక్షత' శబ్దం ఇంకొకటి మనసు. ప్రకృతి ఎందుకు కర్త కాదు అంటే ఒక పని చేయాలంటే ఏం కావాలి? నాలుగు కావాలి. మొదలు జ్ఞానం కావాలి. తరువాత ఇచ్చ కావాలి. కదా అండి? తరువాత కృతి అంటే ప్రయత్నం కావాలి. కదా? తెలియాలి. మనము కావాలి, జ్ఞానం తర్వాత ఇచ్చ కావాలి, ఇచ్చ తర్వాత సంకల్పము కావాలి, సంకల్పం తర్వాత ప్రయత్నం కావాలి. కదు? తినాలి అనే జ్ఞానం మనం తినాలని ఎప్పుడు అనుకుంటాం? తినటం వలన ఆకలి పోతుంది అని తెలిస్తే కదండీ. అందుకే పిల్లవారు పుట్టగానే అందరూ ఏం చేస్తాం మొదలు వాడిని? ఏం చేస్తామండీ తెలుసానా? ఏడిపిస్తాం. పుట్టగానే ఏడువకుంటే పిల్లవాడు ఆరోగ్యవంతుడు కాదు వాడిని తలకి తల చేసి ఏదో కొట్టి గిచ్చి గిల్లి నానాకు నీళ్లు చల్లి వాడిని గొండగోలం చేసి వాడు ఏడిస్తే ఎక్కడికి వాడి జన్మ సార్భకం అన్నమాట. వాడు వచ్చింది అందుకే ఎందుకు పుట్టాడు వాడు? ఏడవడానికి పోనీ అయ్యో ఎవడా మనం అందరం లేం ఏం చేయడానికి ఏడిపించడానికి అవునండి అబద్ధం కాదు మనం అందరం ఉన్నది ఏడిపించడానికి వాడు పుట్టింది ఏడవడానికి తప్పదు ఈ ఏడుపు దేని కోసం ఆకలి కావటానికి కోసం. లోపల ఉన్నటువంటి జీర్ణకోశము పని చేస్తే కానీ ఆకలి కాదు. అది పని చేయాలంటే మొదటి పని ఏంటి పిల్లవాడు ఏం చేస్తాడు ఏడిపోయి ఏడుస్తాడు. అందుకే బాలానం రోదనం బలం అన్న కారణం అది ఏడిచి బలం వస్తుంది వాడికి. ఏం బలం వస్తుంది ఆకలి అయితే తింటాడు బలం. ఆకలి అయినట్టు గుర్తు ఏడుపు. కాబట్టి తినాలి అంటే తినటం వలన ఆకలి పోతుంది అని తెలిస్తే తింటాడు. కదా? మొదలు కావలసింది జ్ఞానము.

తరువాత ఆకలి అయినా ఈరోజు నేను తినకూడదు అనుకుంటాడు అనుకోండి, తినడు కదా. సరే? కాబట్టి ఏం కావాలి? తినాలని కోరిక కూడా కలగాలి. తెలియాలి, కోరిక కలగాలి. కోరిక కలిగిన తరువాత ఇప్పుడు తిందాం ఇక అని సంకల్పించాలి. సంకల్పించాయనుకోండి లాభం లేదు. ఆకలి అయింది తినాలని కోరిక ఉంది ఈరోజు తినకూడదని సంకల్పించుకున్నాడు ఇంకేం చేస్తాం? సంకల్పము కావాలి. ఈ సంకల్పం కలిగిన అప్పుడు ప్రయత్నం చేస్తారు టౌ మిడిచడమో, బియ్యం తేవడమో, వండుకోవడమో లేకుంటే ఉన్నాయి కదా అట్ట సూలాలు. అంటాం కదా అక్కడికి పోయి ఏదో ఇంత కడుపు నింపుకోవడమో. ఇది జ్ఞానము కావాలి, ఇచ్చా కావాలి, సంకల్పము కావాలి, ప్రయత్నం కావాలి. ఈ నాలుగు చైతన్యం ఉన్నవాళ్ళు చేస్తారా? చైతన్యం లేని వాళ్ళు చేస్తారా? కదా? ప్రాణం ఉన్నప్పుడే మూమెంట్ ఉండాలి, చైతన్యం ఉండాలి. చైతన్యం ఉన్నవాడు మాత్రమే ఈ పని చేయగలడు. మరి ప్రకృతికి చైతన్యం ఉందా? జడం అది. కాబట్టి ప్రకృతి సృష్టించడానికి వీలు లేదు. ప్రకృతిలో సృష్టి జరగాలి అంటే వేరే వారి ప్రయత్నం కావాలి. ఎవరో విత్తనం వేస్తే చెట్టు మొలస్తుంది, అదే మొలవదు. అదే ప్రశ్న. ఎవరో విత్తనం వేస్తే అంటే ఒక అంకులం మొలవాలంటే ఎవరన్నా విత్తనం వేయాలి ఇదే వాదం. ఈ జవాబు దేనికి? హేతువాదులకి ఇది సమాధానం. ఏంటది? విత్తనం వేయకుండా చెట్టు మొలవదు. గడ్డి మొలవటానికి ఎవరు విత్తనం వేస్తున్నారు? నువ్వే వేస్తున్నావా నేను వేస్తున్నానా? పొలాల్లో పసుకలు కాదు. వర్షం పడగానే గడ్డి మొలుస్తుంది. ఎవడు వేస్తున్నాడు విత్తనం? ఎవడో వేయాలి. వేయకుండా మొదలవు కదా. ఎవడు వేస్తున్నాడు? మనం కాదు అంటే ఇంకెవడో వేస్తున్నాడు చాలు నువ్వు ఒప్పుకున్నావా లేదా ఒప్పుకున్నావా లేదా. మనం కాకుండా మరెవరో ఇత్తన వేస్తున్నారు సంతోషం నాయనా వాడు కూడా నమస్కారం చేయి సరిపోతుంది అంటాడు. కాబట్టి ప్రకృతి ఈచ్ఛతే అంటే సంకల్పించదు కాబట్టి సంకల్పించటం వలనే సృష్టి జరగాలి. ఈచ్ఛతే అంటే సంకల్పం వలన జరిగేది కాబట్టి. ఈక్షత అంటే సంకల్పించెను. ఈక్షతే సంకల్పించుట వలన సంకల్పించుట వలననే సృష్టి జరుగుతుంది కాబట్టి సంకల్పించగల శక్తి ప్రకృతికి లేదు కాబట్టి ప్రకృతి

సృష్టి చేయలేదు. ఇంకోటి నా శబ్దం. పరమాత్మ సృష్టి చేస్తున్నాడని చెప్పగల ప్రమాణం ఏది లేదు అనలేము. అంటే ఉన్నది. శబ్దం నా ఈక్షతే హే అశబ్దం నా అంటే పరమాత్మ సంకల్పిస్తున్నాడని శబ్దము చెప్పుట లేదు అనేది కాదు. అంటే వేదం చెబుతూ ఉన్నది సాయిక్షత కహుస్యాం ప్రజాయేయేతి చెప్తున్నాడు సత్సృష్ట్వా తదను ప్రవిష్య సత్యత్యత్యాభవతు నిరుక్తంచ నిరుక్తంచ నిలయనంచ నిలయనంచ విజ్ఞానంచ అవిజ్ఞానంచ సత్యంచ అనృతంచ సత్యమభవతు. పద్బ్రహ్మ ఇంత స్పష్టంగా చెప్తున్నాడు. వేదములో ఎంత స్పష్టంగా చెప్పాడంటే సృష్టించేటువంటి వాడు. జీవుడు కాదు, ప్రకృతి కాదు, బ్రహ్మ రుద్రాదులు కాదు, వీరందరిని ఎవరి సంకల్పంతో స్తుత్యమపడుతున్నారో వారి సంకల్పం. ఆ ఇచ్చత. వాడు సంకల్పించడు. సంకల్పించగలవాడు మాత్రమే సృష్టి చేయగలడు. జ్ఞానం ఉన్నవాడు మాత్రమే సంకల్పించగలడు. అందుకే పరమాత్మ అంటే ఎవరు? సత్యం, జ్ఞానం, అనంతం బ్రహ్మ. పరమాత్మ జ్ఞాన స్వరూపుడు. ఆ పరమాత్మ ఈరోజు ఉండి రేపు పోయేవాడు కాదు సత్యం. కాల అబాధితుడు సర్వదా ఉండేవాడు. అలాగే అతనికి ఉన్నటువంటి జ్ఞానము కానీ, అతనికి ఉన్న శక్తి కానీ, అతని యొక్క స్వరూపం కానీ అనంతం. ఎందుకంటే మనము చేయగలము ఎంతవరకు ఉన్నంతవరకు. మనమైపోతే. పోవవలసిన వాడు, పోదగిన వాడు, పోయేవాడు చేసేది ఏముండదు. ఓ ఇల్లు కట్టుకోవాలనుకున్నాం, మూడు బాళ్ళు అయింది, ఇంతకు ఆయుష్యం కాస్త పూర్తి అయింది, గతి ఏమిటి? అందుకే మనకు భగవత్ రామానుజులు. శ్రీ భాష్యాన్ని ప్రారంభించి పూర్తయ్యేదాకా ఉంటానో లేదో అని వేకపోతున్నాడు. చివరి స్టేజి 125 సంవత్సరాలు, 120 కాదు 123 సంవత్సరాలు మోపీ చేసాడు భాష్య లేషణ. అవుతుందా కాదా?

ఇది అయ్యేదాకా శరీరంలో ప్రాణం ఉంటుందా? స్వామి ఇది ఒక్కటి పూర్తి చేయనియ్యవయ్యా. తర్వాత వస్తాను. ఇవన్నీ ఏం చెప్తాయి? మనము పరతంత్రులము. మనకు ఈ పని పూర్తి చేయాలని ఎంత దృఢంగా సంకల్పం ఉన్నా శరీరం సహకరించాలి కదా అప్పటిదాకా మొదలు మనం ఉండాలి కదా అందుకే ఏమంటాడు స్వత్కార్య మధ్య కర్తవ్యం పూర్వాణ్యేచ అపరాణ్యకం రేపు చేసే పని ఈరోజే చెయ్యి. సాయంకారం చేయాలనుకున్న పని పొద్దునే చెయ్యి. నహి ప్రతీక్షతే మృత్యుహు కృతం వా అథవా కృతం. నీవు అనుకున్న పని పూర్తి చేశావా పూర్తి చేయలేదా అని మృత్యువు ఎదురు చూడదు. దానికి ఏం పని? సిద్ధ పోతూనే ఉంటుంది. యథా శేనః కపోతీం స్వామ్. దేగ ఎలా పావురాన్ని అందుకొని పోతుందో మృత్యుమన అందుకొని పోతుంది. ఏం చేద్దాం ఇప్పుడు? కాబట్టి అనంతము కావాలి, స్థిరము కావాలి, శాశ్వతము కావాలి, స్వయం జ్ఞాన ప్రకాశికం కావాలి. ఇవన్నీ ఉన్నవాడే సృష్టి చేయాలి కాబట్టి. పరమాత్మే సృష్టి చేశాడని వేదము చెప్పినది. వేదము ప్రకృతి సృష్టికర్త అని చెప్పలేదు. ఇక్కడ శబ్దం ఉన్నా? ప్రకృతి దగ్గర శబ్దం చెప్పలేదు, పరమాస్ దగ్గర చెప్పలేదనేది లేదు. ఐక్షత నా శబ్దం, ఈక్షతే నా శబ్దం. ఇది ఐదవ బ్రహ్మసూత్రం. ఇది ఎక్కడ వచ్చింది? అర్ధేషు అభిజ్ఞః. ఇది ఉంది కదా మనకు శ్లోకంలో పదం. అంటే అన్నీ తెలిసినవాడు, తెలిసినవాడైతేనే సంకల్పించగలడు. కోరగరు. కోరిన వాడే సంకల్పిస్తాడు. సంకల్పించిన వాడే పని చేస్తాడు. అందువల్ల అర్ధేషు అభిజ్ఞా. ఇంకొకటి ఏమిటి అంటే ఈ సంకల్పము ఇతనే చేస్తాడా? వేరే వాళ్ళు చేస్తారు. ఇతను చేసినటువంటి సంకల్పము తప్పకుండా నెరవేరుతుంది అనటానికి ఏదైనా ప్రమాణం ఉందా? ఇతను ఇతరుల సహాయంతో పని చేస్తాడా?

పరమాత్మ సృష్టి చేయడానికి, రక్షించడానికి, సంవరించడానికి ఇతరుల సహాయాన్ని కోరుతున్నాడా లేదా? ఎలా తెలియాలి? సంకల్పిస్తున్నాడు, ఆచరిస్తున్నాడు, అంతవరకు బాగానే ఉంది. అతని చేత ఎవరైనా ఈ పనులన్నీ చేయించండి. చేస్తున్నారా? మరెవరో అడిగితే చేస్తున్నాడా? ఇవన్నీ మనకు ఎలా ఎలా తీరాలి అంటే మనము ఒక విషయాన్ని తెలుసుకోవడానికి తర్కాన్ని ఉపయోగిస్తాం. తర్కం అంటే హేతువు. హేతువాదం చెప్పుకున్నామా ఇప్పుడు? కారణం లేకుండా కార్యం జరగదు అందరికీ తెలుసు. ఉన్న మాటే దాన్ని ఎవరూ కాదు అన్నారు. కానీ ఆ కారణం ఏది అనేది తెలుసుకోవాలి. అయితే అన్నీ తర్కానికి అందుతాయా? అతింత్యాః అద్భుతాక్ష్యర్ధాః నహి తర్కేన గమ్యతే. మన బుద్ధికి అందని విషయములను తర్కముతో నిర్ణయించరేము. ఉదాహరణకు నిప్పు వేడిగా ఉండును, నీరు చల్లగా ఉండును. ఎందుకు నీరు వేడిగా ఉండను నిప్పు చల్లగా ఉండను. ఏం చెప్పాలండీ? నిప్పే ఎందుకు వేడిగా ఉంటుంది? ఏ హేతువాదం పనిచేయదు దాని స్వభావం. స్వభావో దురతిక్రమా అంటే స్వభావాన్ని ఎవడు మార్చలేదు. స్వభావం మార్చేసేయ్ చాలు. పోనీ హేతువు చెప్పు దొరకదు. అంటే మన బుద్ధికి అందని విషయం ఉందే. ప్రకృతికి అతీతమైన విషయాలను అతించములు అంటారు. కదా ఈ అచింత్యమైనటువంటి విషయాలను తర్కముతో మనం ఆలోచించలేము ఊహించలేము. అవన్నీ సహజంగా తమకు తాముగా ఏర్పడతాయి. ఇది ఎక్కడ ఉంది అంటే స్వరా. పొయం రాజతే అక్కడ ఇంకో పప్పులేం ఉడకవు. ఈవిడ ఈ స్వరాట్ అనేటువంటి పదము ఏ బ్రహ్మ సూత్రానికి వ్యాఖ్యానము? అంటే తర్కా ప్రతిష్ఠానాత్ మనకో సూత్రం నో సూత్రాల్లో తర్క అప్రతిష్ఠానాత్. ఇక్కడ తర్కము కుదరదు. భగవంతుడే ఎందుకు సృష్టి చేయాలి? అతనే ఎందుకు ప్రయత్నించాలి? నువ్వు నేను ప్రయత్నిద్దాం ఏమి అంటే ఒక చేయి చూస్తాం.

ఒక్క గుండ చేయాలంటే మూడు సార్లు పెరిగిపోతుంది. ప్రపంచం మూడు సార్లు పెరిగిపోతే మన గతి ఏమిటి అలా చింత అని. కదా. అందుకోసమని అచింత్యాః అద్భుతాః శ్రద్ధాః నహి తత్కేన గమ్యతి. కాబట్టి ఈ స్వరాత్ అనే పదము తర్క అప్రతిష్టానాత్ అని ఇంకోటి ఏమిటి? పరమాత్మ ఏ తర్కానికి అందడు అనే విషయాన్ని కూడా ఒక సూత్రం చెబుతుంది. పరమాత్మ కంటే భిన్నమైనవేవి ఈ పని చేయలేవు కాబట్టి. నేనే చేశానని ఎందుకు అంటున్నాను అంటే మీరు ఎవరూ చేయలేరు కాబట్టి. ఇంకొకడు చేసేవాడు ఉంటే ఊరుకుంటాడు, బాధ లేదు. ఇంకెవడు లేడు. ఇతరులు ఎవరు చేయటం కుదరదు కాబట్టి తాను తన సంకల్పంతో తన తేయస్సుతోటే చేయాలి. దీని ఏ సూత్రం అదండి నేతర అనుపపత్తే ఇంకో సూత్రం. పొద్దుతా కొంచెం వస్తే ఆ సూత్రాలు వచ్చి ఉంటే దాని విషయం తెలుస్తుంది. నేతర అనుపపత్తే ఇంకోటేదీ కుదిరేది కాదు కాబట్టి పరమాత్మ కంటే భిన్నమైనది ఏది సృష్టి సంహార కార్యములు చేయుట కుదరదు కాబట్టి. ఇది దేనితో చెప్పారు అంటారా? ధామ్నా స్వేన సదా నిరస్త కుహకం. తన తేజస్సు తోటే తాను అంతా సరిపాడు. అన్ని కపటములను, అన్ని మాయలను దీనితో తొలగించాడు. కాబట్టి నేతర అనుపపత్తి ఇంకోటి ఇది కుదరదు. ఇలా మనకు ఒక ఎనిమిది సుత్తాలు చెప్తున్నామా? అష్ట సూత్రి చతు సూత్రి ఇది మరి కష్టమని ఇంకా ఉన్నాయి అన్నీ చెప్పుకుంటే ఇప్పటికే బహుశా సగం మందికి ఏం భాగవతమో ఏమో ఇది ఏదో కృష్ణుడు పూతన ఏదో గొల్ల పిల్లలు వెన్న దొంగతనం ఆటలు ఉంటాయి అనుకుంటే ఏమో చెప్పుకున్నారని అనుకుంటూ ఉండవచ్చు. ఈ ఆటలన్నీ ఆటలే. పరమాత్మ చేసిన అన్ని లీలలు ఈ జగల్లీల కోసమే. ఒకసారి ఇది తెలిస్తే

అతను ఆచరించే ప్రతి పనిలో ఒక శాస్త్రీయమైన అర్థం తెలుస్తుంది. గొల్లల ఇంటికి పోయి వెన్నను దొంగిలించుకొని వచ్చాడో అన్న మాటలో పరమాత్మ మన హృదయంలోకి వచ్చి భక్తి నవనీతాన్ని దొంగిలించాలని తెలుస్తుంది. ఇవన్నీ ఆయన ఇళ్లే కదా? ఎవరి ఇల్లు? గోపికల ఇల్లు. మనమందరం ఎవరం న్యాయంగా? బతుకలమే కదా ఎందుకు గాహ పాతీతి అదేరా గాహ అంటే వేదం వాక్కులు వాక్కులను పరిపాలించే వాళ్ళము పరమాత్మ చేత అందించబడిన వేదముల యొక్క వాక్యములలోని అర్థాలను అనుసరించే వాళ్ళం కాబట్టి మనమందరం గోపికలం. మన ఇల్లు హృదయం. అందులో మనం బాగా పాలను వేడి చేసి తోడు పెట్టి పెరుగు చేస్తాం. తెలుసా ఏంటి ఆ పాలు? మన పాపాలు కావు, మన పాలు ఏమిటి అని. పరమాత్మ యొక్క అనంతమైనటువంటి కళ్యాణ గుణములు ఉన్నాయే అవి పాలు. గుమ్మపాలు అంటారు. చాలా కమ్మగా ఉంటాయి. ఎంత కమ్మగా ఉంటాయి? ఎంత కమ్మగా ఉంటాయో చెప్పలేను అంత కమ్మగా ఉంటాయి. పాదం ఏమిటి దానికి మరి ఇది పోలిక లేదు మరి. మనం చెప్పుకున్నాం జ్ఞాపకం అంటాం కదా మృద్వీక రసిత హితా సమసిత స్ఫీతం నిపీతం పయః అంటాడు ఓ మహానుభావుడు. మృద్వీక అంటే ఇత్తు లేని ద్రాక్ష. అంటావ్ సీడు లేస్తా ఏదో లేస్తా సీడు లేస్తా ఇత్తు రవాత నోట్లో ఎక్కుడు కరిగిపోతుంది అలాంటి ఇత్తు లేని ద్రాక్ష తినేశాను బాగా మృద్విక రచిత సీత సమసిత ఖండ చక్కెర కూడా బాగా తిన్నాను. స్పీతం నిపీతం పయః. గుమ్మపాలు బాగా కాచిన గుమ్మపాలు బాగా తాగాను. స్వర్యాతేన సుధాపి అధాయి. స్వర్గానికి కూడా వెళ్లి అమృతాన్ని కూడా తాగాను. అంతేకాదు బహుధ రంభ అధరః ఖండితః చాలాసార్లు రంభ పెదవి కూడా కొరికాను. అని సత్యం బ్రూహి మదీయ జిత్వా నారక నిజం చెప్పమ్మ కృష్ణ ఇతి అక్షరయోహో అయం మధురిమ కుత్రాపి నోదచ్యుత

కృష్ణ అనే రెండు అక్షరాలలోని ఈ తీపి నాకు ఎక్కడా దొరకలేదు అనుకుంటున్నాను. ఇది పాలు. ఈ అనంతమైనటువంటి పరమాత్మ యొక్క కళ్యాణ గుణములనే పాలను మన భక్తి అనే అగ్నిహోత్రంతో వేడి చేసి దానికి కాస్త శ్రద్ధను తోడు చేస్తే అది పెరుగు అవుతుంది. దానికే పేరు అధ్యవసాయం అని. ఈ అధ్యవసాయం అనేటువంటి పెరుగును సంకల్పం అనేటువంటి కవ్వంతో మన పాప పుణ్యములనే రెండు చేతులతో చిలికితే నవనీతం. పరమాత్ముడి యొక్క ఆనంద స్వరూపం. అది ఆయనదే కాబట్టి ఆయన తీసుకుంటాడు. తన వస్తువు కదండీ, న్యాయంగా ఆలోచించండి. రేపల్లె వాళ్ళలోని గోపికల ఇళ్లల్లో కలిగిన పాలు కానీ, పెరుగు కానీ, వెన్న కానీ, నెయ్యి కానీ వాడదట అండి. అంతకు ముందు అన్ని పాలు ఉన్నాయండి అక్కడ? కృష్ణుడు రాకముందు అన్ని పాలు ఉన్నాయా? అంత పెరుగు ఉందా? కృష్ణుడు వచ్చిన తరువాత ఎన్ని పాలు వచ్చాయో అంత పెరుగు అయింది అన్నాడు. సరే అవి ఉండొచ్చు అనుకోండి. ఎంత పెరుగు అంత వెన్న వచ్చిందట. వస్తుందండి మనం చేస్తే. ఇంత పెరుగు చేస్తే ఇంత వెన్న వస్తే కష్టం. కానీ అప్పుడు ఎంత పెరుగు అంత వెన్న వచ్చిందట. అంతే కాదు ఎంత వెన్నో అంత నెయ్యి వచ్చిందట. అడుగు అని ఇదంతా మీరు సంపాదించింది కాదు నేను తెచ్చి పెట్టాను అని అడుగుతుంది. తాను సంపాదించిన పెరుగు అది, తాను సంపాదించిన పాలు, తాను తెచ్చుకున్న ఆవులు కదండీ. పరమాత్మ తనకంటే ముందే ఆవులను పంపాడు, గోపికలను పంపాడు, రుసురుసులు వేదములు వే ఆవులంటే. ఆఫీసర్ గారు వస్తున్నారంటే ముందర ఎట్లాగో క్యాంపు, బంట్ రోజులు, అటెండర్లు, ఎల్డిసిలు, యుడిసిలు, వంట వాళ్ళు అన్నీ ఏర్పాటు చేస్తారు కదండీ. ముందు అందరూ పంపిస్తారు తర్వాత ఆయన వస్తాడు. అంటే ఆయన ముందు అందరూ పంపించారు తర్వాత మన అనుభవం ఇచ్చాడు. అవన్నీ ఆయనే తెచ్చుకున్నాయండి. ఆయన తెచ్చుకున్న వస్తువు ఆయన తింటే ఆయన దొంగ అన్నాం చూడండి. మనము ఆయన పెట్టిన తినుకుంటే మనం దొరగలామయ్యాం ఆయన దొంగ అంట. అన్న ఆయన పడ్డాడు చూడండి ఇంత దయ ఎక్కడైనా ఉంటుందా?

కానీ వస్తువు మనం తింటూ మనం దొరలం, ఆయన వస్తువు ఆయన తింటే ఆయన దొంగ. ఇది తెలుసుకోవాలంటే భావి. భాగవతం చదివితే అర్థం. భాగవత పఠనం విన ఎవరు దొంగరో ఎవరు దొరరో తెలియదు. అసలైన దొంగరం అంతా మనం. ఎందుకంటే పరస్వ అపహారం కాదు. పరల సొమ్ము దొంగిరించేది మనం కదండీ. పరమాత్మ సొమ్మును నా సొమ్ము అంటున్నాం. పరస్త్రీలను శ్రమించేవాడు జారుడు అంటారు. పరద్రవ్యాన్ని హరించేవాళ్ళు చోరుడు అంటారు. న్యాయంగా ఈ రెండు ఎవరండీ? ఆయన మనోహరి. మనమై ఆయనకు ఇచ్చే ఆ రెండు పేర్లు. ఆయన నవ్వుతున్నాడు. ఏం నవ్వుతున్నాడు? పోనీ అలాగైనా తలుచుకోండి రైట్ పుణ్యం వస్తుంది మీకు. ఎలాగో నా పేరు చూస్తున్నారు చాల్లే మనం. అంటే స్థితి తెలవాలి మనకు. ఈ స్వరూపం తెలియాలి. కాబట్టి ఈ రెండు కలిగేటువంటిది ఎవరి వల్ల? ఎవరితో జరుగుతున్నది? ఇన్ని భాగాలు మనకొక ఎనిమిది సూత్రాలతో, అన్నీ కాకుండా ఎనిమిది సూత్రాలు పరమాత్మ అంటే ఏమిటో తెలుసుకోవాలి. ఆ పరమాత్మ శ్రీమన్నారాయణుడే ఇతరులు కాదు అని మనకు వేదములు చెప్పాయి. చెప్పిన వేదములు పరమాత్మనే సమన్వయం చేశాయి. పరమాత్మ కంటే భిన్నమైన వాడు కాలేడు. సృష్టి చేసేవాడికి జ్ఞానము ఉండాలి, సంకల్పము ఉండాలి. పరమాత్మే సృష్టి చేశాడని చెప్పడానికి కారణాలు మనకు అందవు, తర్కానికి అది అందదు. పరమాత్మ కంటే వేరేవాడు లేదు కాబట్టి వాడే. ఇవి ఎనిమిది సూత్రాలు. ఈ ఎనిమిది సూత్రాలు మొదటి సూత్రం మొదటి శ్లోకంలో జన్మాద్యతి అనేటువంటి శ్లోకంలో వ్యాఖ్యానం చేయబడ్డాయి ఇది ఒక అర్థం అంటే బ్రహ్మ సూత్ర వ్యాఖ్యానము అంటామే ఇది ఒక అర్థం దీని తర్వాత కాస్త అందరి మనస్సు బుద్ధి కాస్త వేడెక్కుంటుంది కదా ఇప్పుడు కొంచెం కూల్ తల్లగా చేద్దాం అంటే ఈ శ్లోకము శృంగార రసాన్ని వ్యాఖ్యానం చేస్తున్నది అంటారు తసములలో ప్రధానం ఏంటి?

శృంగార హాస్య కరుణ రౌద్ర వీర భయానకాః బీభత్స అద్భుత శాంతాస్య రసాః నవప్రకీర్తితాః నవరసములు ఉంటాయి. ఏమిటి మొదటిది? శృంగారము. తర్వాత హాస్యము, కరుణ, రౌద్రము, వీరము, భయానకము, బీభత్సము, అద్భుతము, శాంతము. నవరస్తాడు. ఇందులో కొందరు మహానుభావులు కొందరంటే అశాంతులు శాంత రసముగా ఒప్పుకోలేరు. అంటే ఎవరికి శాంతము లేదో వారు శాంతమును రసముగా ఒప్పుకోలేరు. ఎవరు ఒప్పుకున్నా ఒప్పుకోకున్నా ప్రపంచం పుట్టినదే శాంతరసంతోటి. కదా? శాంతము లేకుండా సౌఖ్యము లేదు ఉంది కదా క్రితం ఒకటి. అందు అందుకోసమని దాన్నే ఒప్పుకొని తీరాలి. అది వేరే విషయం. ఇప్పుడు ఏ రసము మనలో కలగాలన్నా ఇందులో కూడా ఒక మూడు నాలుగు విషయాలు ఉన్నాయి. మనం రసం అనుకుంటాం కానీ వాస్తవంగా మనకు రసం అంటే ఏమిటో కూడా తెలియదు. అర్థం కాదు. ఎందుకంటే ఇక్కడ ప్రశ్న ఏమిటంటే రసము కలిగేది ఎవరిలో? ఎవరిలో అంటే ఏంటి అంటారా? ఇప్పుడు నాటకాలు కావ్యాలు ఉన్నాయి కదా? చేమి నాటకం వేస్తున్నారండి. ఒక మహానుభావుడు రాముడు కదా? ఇంకో మహానుభావు రాడు సీతమ్మ. మనం ఏమంటాము? వాడు హీరో, మన పాటలో ఆమె హీరోయిన్. కదా? వారిద్దరి మధ్య జరిగేటువంటి వ్యవహారం ఏం రసం అంటాం? శృంగారం అంటాం. ప్రేమ లవ్ ఏదో అంటున్నాను. ఇప్పుడు ఈ శృంగార రసం వాళ్ళిద్దరిలో ఉందా లేక ఒరిజినల్ రామసీత సీతారాముల్లో ఉందా లేక చూస్తున్న మనలో ఉంటుంది. చెప్పండి. ఒకవేళ నటించే వారిద్దరే నిజంగా మేము హీరో హీరీలం అనుకో తేజీ మీద శృంగారం పలకపోచారు అనుకోండి. పరిస్థితి ఏంటి? ఆలోచించండి. కదా? కాబట్టి దాన్ని రసాభాసం వజ్ఞ అవుతుంది. ఏకత్రైవానురాగశ్చేత్ తిరియం మ్లేఖ్య గతోపివ యోషితః బహు సక్తిశ్చేత్ రసాభాస త్రిధామతః అన్నారు.

రసాభాసం అనేది మూడు రకాలు. ఒకటి ఏకత్రైవానురాగః అంటే మన పాటలో వన్ వే ట్రాఫిక్. అంటే ఒక్కరే ప్రేమించారు ఇంకొకళ్ళని ప్రేమించలేదు. అమ్మాయిని అబ్బాయి ప్రేమించాడు, అబ్బాయి అమ్మాయిని కోరటం లేదు. పోనీ అబ్బాయినే అమ్మాయి ప్రేమించింది అబ్బాయికి ఇస్తాం లేదు. ఇప్పుడు రసమేనా? నీరసం కదా ఇది రసాపాత్రం. ఇక తిరియంగ్ మ్లేచ్ఛ గతోపివా పశువుల ప్రేమ, పక్షుల ప్రేమ, జంతువుల ప్రేమ చేసి చే మీద పెట్టాడు అనుకోండి ఏం చేస్తాం మనం? దాన్ని వివత్సం అంటాం శృంగారం మనం. అది రసాభాసం. అలాగే యోషితః బహు సల్పిచ్చే ఒక అమ్మాయి నలుగురు హీరోలను ప్రేమించింది అనుకోండి. ఏమైతుంది? ఇప్పుడు అదే ప్రధాన కథ అనుకోండి మన సినిమాల్లో అలా ఉంటేనే అందరూ చూస్తున్నారు. ఒక్కడు ఒక అమ్మాయి ఒక అబ్బాయి ఏంటంటే విచారంగా పడి పాత తింతకాయ పడతది. ఒక అమ్మాయి నా వెంట తిరిగితేనే హాయి. వెరైటీ కథ సినిమాలు వస్తున్నాయి ఎబద్ధంగా. ఆ ఉంటే దానికి అవార్డులు. ఏవో ఇంకెవరో అవార్డులే వస్తారేమో అవార్డు ఇస్తారు. ఇలా ఉంది కానీ ఆయన రసాభాగం. నేడు నాటకాలు, స్టేజీలు, సినిమాలు దూపాయ అంతా రసాభాగం. ఎందుకంటే నాటక ప్రకరణం ఒకటి ఉంది. విద్యానాథులు, జగన్నాథులు అంతా రాశారు. ఆ నాటక ప్రకరణంలో స్టేజి మీద ప్రేక్షకులకు వీపు చూపకూడదు ప్రధాన సూత్రం. ఇప్పుడు చూపేది ఒక్కడు చూపుతాడు వేరే చూపకూడదు వాళ్ళని వేరే ఉంది అడిగిపోరు వాళ్ళెవరు వాళ్ళని ఏమంటారు సెన్సార్. వాళ్ళు ఒప్పుకోరు కాబట్టి వీపు చూపుతే ఎవడు ఏమన్నాడు మొట్టమొదటి వీపు చూపుతాడు ఇక అది పోయింది అన్నమాట. ఇక ఇది ఓం హరి కోం ప్రాలంభం. ఇది రసాభాసం అవుతుంది రసం కాదు. కాబట్టి ఇప్పుడు ఈ రథము నటించే వారిలో ఉంటుందా, చూసే వారిలో ఉంటుందా, ఒరిజినల్ హీరో హీరోయిన్ లో ఉంటుందా? ఇది చర్చ ఏం చేద్దాం? వాళ్ళలో ఉంది మనకెందుకు ఉందో లేదో వాళ్ళు ఇప్పుడు లేరు. నటించే వాళ్ళలో ఉందనుకోండి అది నటన కాదు. దట్ ఈజ్ ఒరిజినల్ ఇక మిగిలింది మనకు కలుగుతుంది. అక్కడ సీతారాములో, రాధాకృష్ణులో ఒక హీరో హీరోయిన్ వాళ్ళు ఉన్మస్తకానందంలో ఉంటే దాన్ని చూసి మనం ఆహా అద్భుతంగా ఉంది మనం ఆనందిస్తాం. సరే దశం ఎవరికి? ఇక్కడే మరో ప్రశ్న, అక్కడ ఏడుస్తుంటే సూచికలు మనం ఏడుస్తాం. కదా? ఈ రసం కూడా మనకే కదా? ఇప్పుడు ప్రశ్న ఏమిటంటే ఏడుపు వల్ల ఆనందమా ఏడుపాలి.

కరుణ కరుణనే కలిగిస్తుందా అనుభూతిని కలిగిస్తుందా? అంటే కరుణ అనుభూతినే కలిగిస్తుంది. ఒకవేళ నిజంగా ఏడుపు వలన మనం కూడా ఏడిస్తే ఏడవడానికి ఒప్పుకో తీసుకుపోడు. ఎందుకు సినిమా ఏడవడానికి? అబ్బా ఎంత బాగా నటించారండి అది ఎంత ఎంత బాగుందండి అవార్డు ఇద్దాం అవార్డు ఏడించినందుకా ఏడిపించినందుకా. ఆలోచించండి. ఈ అవార్డు మనల్ని ఆనందింపజేయింది. తనది కానిది తనకు కానిది తాను కానిది. ఈ మూటిని తనలా చూపెట్టి మనకు అనుభూతి కలిగించినందుకు అవార్డు. అనుభూతి ఆనందమా విషాదమా? ఆనందం. దీన్నే రసానందం అంటాం. కాబట్టి మొదలు మనం తెలుసుకోవలసినది రసము కలిగేది సామాజికులకే అంటే ప్రేక్షకులకే నటులకు కాదు ఒరిజినల్ కాదు. ఇప్పుడు ఏ రసము కలగాలన్నా నాలుగు ఉండాలి. విభావము, అనుభావము కదా? ప్రధానమైన ఆలంబన విభావం అంటాం, ఉద్దీపన విభావం అంటాం. విభావము, అనుభావము, సంచారి భావము, వ్యభిచారి భావము అంటారు. అంటే ఇందులో ఆలంబనములు ఉద్దీపనములు. ఇప్పుడు శృంగార రసం కావాలి అనుకోండి ఏం కావాలి? నాయక నాయకుడు ఉండాలి కదా. హీరో హీరో లేకుండా శృంగారం ఉండకండి. కదా కాబట్టి వాళ్ళు విభావము. దాన్ని విభావము అంటారు. ఇది ఆలంబన విభావం అంటాం. వారికి కూడా దుఃఖమో, భయమో ఇంకేదో ఉంటే మనస్సులో ప్రేమ కానీ ప్రేమ అనుభూతి కానీ కలగదు. దానికి ఏ ఉద్యానవనమో, ఏ చంద్రుడో, ఏ తల్లగాలో, ఏ పిల్లగాలో ఇలాంటివేవో ఉండాలి కదా. మనస్సులో అనుభూతిని పొందాలనేటువంటి ఆలోచన కలిగించడానికి ఉపకరించే దాన్ని ఉద్దీపన విభావము అంటారు. వీటి వల్ల కలిగేది సంచారి భావన. అంటే మనస్సులో కలిగినటువంటి భావనను తెలియజేయడానికి ఆహ్వానించుట, ఆమోదించుట, ఆనందించుట, అవలంబించుట. బహుమతులు ఇస్తుంటే వెనక లక్షణాలు ఉన్నాయి కదా, అకాలనంగో కారణంగానో ఏ చెట్టు మీదనో ఏ పుట్ట మీదనో పెట్టి పిలుస్తారు పిలిచేది అమ్మాయి.

కానీ అమ్మాయికి తెలుస్తుంది ఇంకో రోజు అమ్మాయి పిలుస్తున్నాడు. వాడు పిలిచేది ఏ చెట్టునో ఏ చులుకనో ఓ తందమామ రావే జాబిల్లి రావే అంటారు పిలిచేది తందమామ కాదు అమ్మాయినే పిలుస్తున్నాడు. దీన్ని ఏమంటారు? అంటే నలుగురు పెద్దలు ఉన్నప్పుడు మనలో కలిగిన భావాన్ని ప్రత్యక్షంగా తాటకూడదు కాబట్టి చెప్తాడు ఒక మాట చెప్తాడు కవి మహానుభావుడు ఎదురుగా తన ప్రియురాలు ఉంది ఇక్కడ వీడు ఉన్నాడు ఆమె సౌందర్యతని మోహింప చేస్తూ ఉంది ఆమెను ఇతను ఆహ్వానించాలి అత్తమామలు తల్లిదండ్రులు పెద్దలు ఉన్నారు. ఏం చేయాలి అంటే ఆ ఈ మహానుభావుడు పద్మాన్ని తీసి ఆమె వైపుకు వచ్చాడు. ఇంతమందిలో పద్మాన్ని కొడితే ఎట్లా? అది పెద్దలు చూస్తారు. వీడేదో పోతి అబ్బాయి అనుకుంటాడో అని ఆ అమ్మాయి ఏమిటండీ ఇది ఇంకా సంధ్యా సాయం సమయం కాలేదు సూర్యాస్తం అయితే కదా స్వామిని పూజించేది ఇప్పుడే పూలు ఎందుకు ఇస్తున్నారండి అని ఏం అర్థమైంది అది? అది ఏం చేయాలా? వాడేమో పాపం పూజ కొట్టేసాడు. ఆమె తెలివిగలది కాబట్టి ఏం చేసింది? అయ్యో పూరిస్తే ఇచ్చారండి, ఇంకా పూజకి వేళ కాలేదు. సూర్యాస్తమయం కావాలి కదా. అప్పుడే సంధ్యావం అప్పుడు సంధ్యావం తర్వాత కదా పూజ కదా. అప్పుడు ఇద్దరు గాని పూరి ఇప్పుడే ఎందుకు ఇస్తున్నారు? ఇంకో ముప్పావు గంటో గంటో టైం ఉంది. దీపం పెట్టిన తర్వాత ఆరాధన చేసిన తర్వాత అప్పుడు పూరి ఇవ్వండి తీసుకుంటాను అని. దీన్ని ఏమంటారు? సంచారి భావాలు. అంటే మనసులో కలిగిన భావాన్ని ప్రకటింప చేయటానికి అనుసరించేటువంటి విధానాన్ని శాస్త్రం అన్నీ చెప్పింది. వాడు చెప్పని మనం ఏం చేయం. మనం అనుకుంటున్నాం మోడరం అండి మాకు ఎంత తెలుసు మేము చాలా అడ్వాన్స్. మనందరికంటే వాడు అడ్వాన్స్. రుష్యులంతా అడ్వాన్స్ మనం ఎవరని లేము. ప్రతి చిన్న కదలిక వాడు చెప్తాడు, ప్రతి చిన్న కదలిక. ఇంకొకటి వ్యభిచారి భావం అంటాం. అంటే చెమట వతకడం, పులకింతలు కలగటం, మన గుండె దడదడా కావటం, భయం కలగటం ఇలాంటివన్నీ వ్యభిచారి భావాలు అంటాం. ఓ మహానుభావునికి ఓ సన్యాసి మనకు చెప్తాడు ఇందుల్నే భాగవతంలో చెప్తాడు భారతంలో చెప్తాడు ఆయన ఎవరు అర్జునుడు. అర్జునుడు సన్యాసి వేషంలో వచ్చాడు ద్వారక నగరానికి ఎందుకు సుభద్రను వివాహం చేసుకుందామని వచ్చాడు. సరే సన్యాసి అనే సంగతి అందరికీ తెలుసు. వాడెవరో ఒక్క ఆయనకు తెలుసు మన కిటవరం అంట. సరే సుభద్రమ్మను పంపారు సేవ చేయడానికి. ఋషికి పెద్ద కన్యపిల్ల సేవ చేసి ఆ ఋషి అనే మంచి అబ్బాయి దొరుకుతాడు.

ఈ మహానుభావులకు వెళ్లి సేవ చేసుకుని పాదాలు ఒత్తుతున్నది. గురువుగారు కానీ ఆమె ఇతనికి మరి ఇతను తెలుసు ఆమె సుభద్ర అని. అందులో తన ప్రేమి తాను ప్రేమించాడు. ప్రియులారి పొదల ఎలాగనే ఈ మహానుభావానికి పులకించలొచ్చాయి ఒంట్లో. సరిగ్గా అప్పుడు వచ్చాడు బలరాముడు. మరి బలరాముడిని చూసి పులగింతలు చూస్తే ఆయన ఏమనుకుంటాడు ఈయనే దొంగ సన్యాసుడు అనుకుంటాడు కదా. ఈ బలరాముడు ముందర భయపడకూడదని శ్రీకృష్ణ గోవింద హరే మురారే మాదరామ నారాయణ అది దేవా అని భగవన్ నమః సంగతి చేస్తున్నాం అంటే భక్తి పారవశంతో పులకలు వచ్చాయని వారికి చూపించాను. వచ్చిన పులకలు వచ్చాయి కానీ ఇవి ఎందువల్ల వచ్చాయి అసలు వచ్చినయి అమ్మాయిలు సృష్టిస్తే. పక్కన పెద్దవాడు వచ్చాడు ఈ వాని చెప్పి గెలగొడతాడు పెళ్లి కాదు ఎందుకు మా రాబు ఒకసారి. అనంత గోవింద ముకుంద కృష్ణ నామస్కరణ చేసి ఇలా కేశవ సంకీర్తనేన అన్యథాచకార అంటాడు వ్యాసుడు. భగవంతుని నామ సంకీర్తన వ్యాజముతో ఇది భక్తి పారవశ్యము కానీ రక్తి పారవశ్యం కాదని చెప్పాడు ఇవి యభిచారి భావాలు అంటారు. ఇలా ఇన్ని ఉంటే కలిగేది రసం. ఈ అన్ని రసములలో మొదటి రసం ఏది? రస రాదని దేన్ని అంటాం? శృంగారము రసరాజు అంటాం. ఇప్పుడు ఆద్యస్య అంటే మొదటిది. మొదటి రసం ఏది? శృంగారం. కదా? ఆద్యస్య జన్మ యతః. కదా? మొదటి జన్మ అంటే మొదటి రసము యొక్క జన్మ యతః. దేని వలన అంటే ఏ భావనతో ఇవన్నీ కలిగాయో అలాంటి శృంగార రసము. అదే అని ఎందుకు అనాలి ఇతరతః అన్వయాత్. తక్కిన వాటి వలన ఇది కుదరదు. అంటే తక్కినవి ఏమిటి? మనకు రసోదయం ఎప్పుడైనా రసం భావం కావాలి, అనుభావం కావాలి, సాత్విక భావం కావాలి, వ్యభిచారి భావం కావాలి, సంచారి భావాలు కావాలి. ఇలాంటి భావాలన్నీ కలగటం వలన విభావ అనుభావ సాత్విక వ్యభిచార సంయోగాత్ రథ నిష్పత్తి దీని సూత్రం. ఇది సూత్రం బహు సూత్రం. కాబట్టి ఇది ఇతరముల యొక్క సహకారంతో ఇతర భావముల యొక్క సహకారంతో ఏర్పడేటువంటి రకము. ఇది శృంగారము. అర్ధేషు అభిజ్ఞః శృంగార రసము కూడా తెలియటానికి అర్థములు మూడు రకాలు. ఏమిటి? వాచ్యమని, లక్ష్యమని, వ్యంగ్యమని.

అర్థములు మూడు రకాలు ఉంటాయి. అంటే ఏమిటి? మనము ఒక శబ్దము పలకగానే తెలిసే అర్థాన్ని వాచ్యము అంటారు. అదే శబ్దాన్ని ఇంకో భావంతో పలుకుతాం. ఆ అర్థం కుదరదు. ఉదాహరణకు ఇప్పుడు గంగా ఉంది. గంగా అంటే గంగా నది అని అర్థం. కదా? ఈ గంగా నది అనేది వాక్యార్థం. ఒక మహానుభావుడు గంగా నదిలో పల్లెటూరు ఉంది అంటాడు అనుకోండి. కరెక్ట్ అండి? పల్లెటూరు నదిలో ఉంటుందా? ఉండదు. వాడు అన్నాడు. కుదరదు. వాడి ఉద్దేశం ఏమిటంటే గంగా నది తీరంలో పల్లెటూరు ఉంది. వాడు తీరం అనడు గంగా నదిలో ఉందంటే. ఎందుకన్నాడంటే గంగా నది తీరంలో ఉన్నందువల్ల లాభం ఏమిటి? చల్లగా ఉంటుంది. గంగా నది ఎంత పవిత్రమో పల్లె కూడా అంత పవిత్రం. చైత్య పావనత్వాది గుణములు గంగా నదిని పల్లెకు కూడా సంక్రమించడానికి నదిలో పల్లె అంటాడు. అంతేందుకు వాడండి వాడు నిప్పు అంటున్నాం. అంటే బుక్కు కొట్టి కాలుతారండి. ఏం చెప్తున్నావ్? నిప్పుకున్నటువంటి తేజస్సు ఆ గుణం వీనికి ఉంది. దీన్ని ఏది వచ్చినా కాల్చి పారేస్తాడు. అధర్మాన్ని ఏ మాత్రము సహించడు. వాడు నిప్పండి. ఇది లక్ష్యార్ధం, వాక్యార్ధం కాదు. నిప్పు ఉంటే వాడు కాలుతాడని కాదు. పోనీ కాలుస్తాడని కాదు. తక్కిన వాటిని వాడు సహించడు, ఇది లక్ష్యార్ధం. ఇంకొకటి వ్యంగ్యార్ధం. ఈ రెండూ కాకుండా మనం చెప్పే జ్ఞాపకం అనుకుంటాను. గోదావరి నది తీరంలో సాయంకాలం పూట కొత్తగా పెళ్ళైన జంట షికారుకు వెళ్తున్నారు. రోజు పోతున్నారు పాపం. అదృష్టం బాగుందో లేదో నదీ తీరం కాబట్టి ఓ బ్రహ్మచారి రోజు సంధ్యావంతానికి వస్తున్నాడు. వాడు సాయంక్రాంతి వాడి డ్యూటీ వాడు వీడి డ్యూటీ ఉండిపోతాడు అది తప్పేం లేదు. కానీ ఈ పానకల బుడకలాగా వీడేంటి మధ్యన ఏదో నేను కొత్త దండ విహారానికి వస్తే ఈ మధ్యన వీడు వచ్చాడు. మరి ఏం చేద్దాం బ్రహ్మచారి దిమ్మచారి ఎప్పుడు నువ్వు రాకు అంటామని.

చెప్పొచ్చా? చెప్పుకుంటే వాడు ఊగుకుంటాడా? ఎలాగో అమ్మాయి అయ్యా సమచారి గారు నమస్కారం అండి. అమ్మాయి జీవ సుమ్మంగా ఇవ్వండి. మీరు నిన్నటి దాకా ఇవాళటి దాకా అత్త భయపడుతూ భయపడుతూ వస్తున్నట్టు ఉంది గోదావరి తీరానికి. కదా? అసల కుక్కపిల్ల ఉంది అంతే కదా? కుక్కపిల్ల అని చూసి భయపడుతున్నారు కదా? మీకు రేపటి నుంచి భయంతో పనిలేదు హాయిగా రావచ్చు మీరు. ఎందుకు అమ్మ ఏమైంది? ఇప్పుడే ఈ పక్కన సింహం ఉంది పొదలో కుక్కను చంపేసింది. ఇక నీకు కుక్క బిళ్ళ భయం లేదు రేపటి నుంచి హాయిగా రా అన్నారు. ఏం అర్థమైంది అని? కుక్కపిల్ల ఉంటేనే భయపడేవాడు, సింహం ఉందంటే వాడు పిల్ల తొప్పు చూస్తాడండి పక్కకు. మాటేమో రోజు రమ్మని, వచ్చేవి సుమా పక్కన ఉండు మా ముందు జాగ్రత్త కానీ దీన్ని ఏమంటారు? వ్యంగ్యం. అర్థము వాచ్యార్ధము సక్ష్యార్ధము వ్యంగ్యార్ధము. ఈ అర్ధేషు మూడు అర్ధముల యందు అభిజ్ఞః శృంగార రసము చక్కగా సమన్వయించబడేది అంటే ఇద్దరు భార్యాభర్తలు ప్రియుడు ప్రియురాలు ఏకాంతంగా ఉన్నటువంటి సమయంలో వారు వాచ్యంగా వ్యవహరిస్తారు. కొంచెం దూరంగా పెద్దలు ఉన్నారు అనుకోండి లక్ష్యం ఉపయోగిస్తారు. మరి పెద్దలు ఉన్నారు యంగ్యం ఉపయోగిస్తారు. కదా మూడు అర్ధాలతో సమన్వయం అవుతుంది. ఈ శృంగారము కూడా అన్వయాత్ ఇతరతః కలయిక వలన వేరగుట వలన. అంటే శృంగారము రెండు రకాలు. ఒకటి సంభోగ శృంగారం అని మరి ఒకటి విప్రలంభ శృంగారం. ఎదురుగా ఇద్దరు కలిసి ఉంటే సంభోగ శృంగారం అంటాం. ఇద్దరు విడిగా ఉంటే దాన్ని ఏమంటాం అది శృంగారమే. సంభోగ శృంగారం కంటే విప్రలంభ శృంగారమే ఉత్తమము అంటాడు. కాబట్టే రాసలీలలో కృష్ణ పరమాత్మ వెంటనే అంతర్ధానం అయ్యాడు. గోపికలు స్వామి ఇద్దరు బాగా విహరించిన తరువాత కృష్ణ పరమాత్మ యొక్క ప్రేమను చూచి గోపికలందరూ ఉన్మస్తకానందంలో ముడిగిపోయి నేను ఏమో అనుకున్నాము ఈయనే అందరిలాంటి వాడే ఈయన కూడా మేము లేకుండా ఉండలేడు.

కృష్ణుడు కూడా మేము లేకుండా బతకలేడనే స్థితికి వచ్చారు గోపు. తాసాంచ సౌభగ మదం అవేచ్ఛ అంటాడు. అది కాస్త గర్వమైంది వాళ్ళకి. మేము ఇంత సౌందర్యవంతులము, మేము ఇంత ప్రేమైక మూర్తులము, మా ప్రేమ మా సౌందర్యం లేనిది ఇప్పుడు బ్రతకలేడు. కృష్ణుడు కూడా స్త్రీలయ్యినః ఉమ్ కృష్ణుడు కూడా స్త్రీలయ్యినః ఇతను కూడా స్త్రీలోలుడే అన్న వెంటనే అంతర్ధనం. అంతర్ధానమైన వెంటనే మొత్తం పొరలన్నీ దిగిపోయాయి. తుదుదుహు విశ్వరం రాజన్ ఎలుగెత్తి ఓ అని ఏడ్చారు పాపం. కృష్ణా మేము ఉండలేము బతకలేము రా రా రా రా అని ఏడ్చారు. అయినా రాకుంటే. ఎదురుగా ఉన్న గోపికనే కృష్ణుడిగా భావించి ఒక గోపికనేమో కృష్ణుడు ఇంకో గోపికనేమో పూతన. ఒకరు కృష్ణుడు ఒకరు శకటాసురుడు. మొత్తం కృష్ణుడి దేవాన్ని తెల్లార్లో అక్కడ ఆచరించారు. కృష్ణుని కోసం ఏడించారు, విహరించారు, తిరిగారు, విలపించారు. ఇంత గోల చేస్తే తాతాం ఆవిరభూత్. శ్రీమాన్ స్వయమాన్ అని చెప్పాం కదా పీతాంబర ధర త్రగ్వి సాక్షాత్ మన్మధ మన్మధః. అప్పుడు ఆ మహానుభావుడు ఆవిర్భవించాడు. వాళ్ళ ముందర ఎలాంటివాడు? మన్మధ మన్మధ. మనందరిలో మనందరి మనస్సును మధించేవాడు ఎవరు? మన్మధ అర్థం అది. మనః మద్ధనాతీతి మన్మధః. మనస్సును మధించేవాడు. ప్రతివాడి మనస్సులో వికారం ఒక కలవర పాట కలిగించేవాడు మన్మధుడు. మన స్వామి వాడి మనస్సును కరిగించేవాడు. మన్మధుని మనస్సును కూడా మధించేవాడు కాబట్టి ఇతను మన్మధుని కూడా ఇతన్ని చూస్తే వికారం అంత సౌందర్యవంతుడు మరి. ఈ సౌందర్యం ఎక్కడిది మన్మధునిది? పండి సార్ కదండీ. కాబట్టి అలాంటి మహానుభావుడు ఆవిర్భవిస్తే ఆవిర్భవించే దాకా ఏడిచారు ఆవిర్భవించగానే అలిగారు.

తెలియదండి. ఎదురుగా ఉన్నంతవరకు పాడవడు ఉంది కదా అందుకోసమని రాగానే కలహమా అని పేరు. ఈ కలహం మొదలైంది. వాళ్ళు అడిగితే వాళ్ళు ఏం అడిగారు? స్వామి స్వామి నాకో చిన్న సందేహం ఒకటి ఉంది మాకు. ఏమిటది? కొందరు. సేవించిన వారిని సేవిస్తారు. మరికొందరు సేవించని వారిని సేవిస్తారు. ఇంకొకరు సేవించినా సేవించకున్నా సేవిస్తారు. నాలుగో వారు సేవించినా సేవించకున్నా సేవిస్తారు. ఈ గేరి కారణం అడిగారు మీరు ఎవరి చూసి అడిగారండి? ఆయన చెప్పాడు ఇందులో ముగ్గురు స్వార్థపరులే సేవించే వారిని సేవిస్తున్నారు అంటే వారి సేవ చేయకూడదు ప్రతి ఉపకారం అన్నారు సేవించని వారు సేవిస్తున్నారు అంటే వారికే వీరికి కావాలన్నమాట. ఫలాన్ని ఆకాంక్షించి వీరు వీరిని వారిని ఇద్దరిని సేవిస్తున్నారు అంటే ఫలము కావాలి నిస్తత్వ కావాలి మూడు ఇద్దరిని సేవించని వారు అంటే మాకు ఎలాంటి సంబంధం లేదని నలుగురిలో చాటుకోవడానికి ఉంది. నలుగురు స్వార్థ పడ్డారు. అర్థం కాదా? కానీ నా గురించి అంటావా? ఆ నాలుగు నేనే కదా. ఆర్తః జిజ్ఞాసురు అర్ధార్ధి జ్ఞానీ చతుర్విధాప జన్య వీణే కదా నాలుగు నేనే. ఇప్పుడు చెప్పాలా? నాకు పొందవలసిన ఫలం లేదు. నేను ఇయ్యవలసిన ఫలం లేదు. కాబట్టి నేను ఒకరిని సేవించను, నన్ను ఒకరు సేవిస్తే ఆమోదించను. అయ్యో మాకు ఏమిటండి? సేవించే వారికి నేను ఎప్పుడూ దూరంగా ఉంటాను. ఎందుకు? ఎప్పుడూ సేవించరండి. ఎదురుగానే ఉంటే ఆ మా ఆయనే ఇక్కడే ఉంటాడులే. పెళ్లి కానంత వరకు 100 సార్లు పోతారు అమ్మాయి ఇంటికి అబ్బాయి, అబ్బాయి ఇంటికి అమ్మాయి పోతారు కదండీ. అదే పెళ్లి అయిన తర్వాత. ఎప్పుడు ఉంటారో ఏం చూస్తాంలే అంటారు. కదండీ? అలాగే నేనెప్పుడు మీ ఎదురుగా ఉంటే మీకు నా మీద శ్రద్ధా భక్తి తగ్గుతుంది కాబట్టి అంతర్ధానం అయ్యాను. విప్రకర్షేహి లోకస్య భక్తిహి అత్యుత్తమా ధ్రువా కనులకు చాటుగా ఉన్నప్పుడే మనస్సులో బాగా తలుచుకుంటారు.

కన్నులకు ఎదురుగా ఉన్న వారి మీద శ్రద్ధ తగ్గుతుంది. కాబట్టి ఆరు మగలు కలిసి ఉన్నదానికంటే దూరంగా ఉన్నప్పుడే పదిసార్లు ఆయన ఏం చేస్తున్నాడో, స్నానం చేశాడో, అన్నం తిన్నాడో, నిద్రపోయాడో లేదో అయ్యో. అనుకుంటా ఇంట్లో ఉంటే ఇంకెప్పుడు చేస్తారని పోతున్నా అది ఉరికాలే వాడు సత్తలే వాడు పిల్ల కొట్టి కాబట్టి దూరంగా ఉన్నప్పుడే ప్రేమ పెరుగుతుంది విప్రలంభ సృంగారమే శ్రేష్టం. దీన్ని దృష్టిలో పెట్టుకునే భవభూతి ఏకోరస కరుణయేవ విశిష్ట హేతుహు అన్నారు. రథం శృంగారం కాదు కరుణ రథం బొమ్మ. సీతారాముల విప్రలంబ శృంగారమే జగత్తును కరింపజేసేది పొంగును. అందుకే ఆయన ఉత్తరరాము చెడుతాం రాసి. అపి గ్రావారోదతి అపి దళతి అస్వ వజ్రస్య హృదయం అంటాడు. రాముడు శిద్ధం తగులుకొని ఏడుస్తుంటే ఆ ఏడుపును చూసి రాళ్ళు ఏడుస్తున్నాయయ్యా. వజ్రం కూడా వజ్ర హృదయం పగిలిపోతుంది అన్నారు. అతి ద్రావ రోధితి. రాళ్ళు ఏడుస్తాయి. వజ్రం చీలిపోతుంది రాముడి ప్రేమ విలాపాన్ని చూస్తే. రాముడి శృంగారం చూస్తే వాడు తలుచుకోలేదు. కాబట్టి విప్రలంభ శృంగారమే ఉత్తమము అనేది సిద్ధాంతం. ఇందుకనే అన్వయాత్ ఇతరత. అన్వయాత్ అంటే సంభోగ శృంగారము. ఇతరతన అంటే విప్రలంబ శృంగారము. చెప్పాం కదా అర్ధేషు అభిజ్ఞః ఇది అర్ధేషు అభిజ్ఞ అంటే వాచ్య, లక్ష్య, వ్యంగ్య మూడు అర్ధాలు. అలాగే ధ్వని, రసము, గుణము ఇవో మూడు. ఇది కాక గుణములు, అలంకారములు, రీతులు అవో మూడు. ఇలా రసము అనుభవించడానికి ఉపకరించే అన్ని అర్థముల యందు అవిజ్ఞం. ఇది బాగా ఉపయుక్తమయ్యేది, పనికొచ్చేది. ఇంతే కాకుండా స్వరా స్వయం వ్రాజతే. ఇప్పుడు విషాదం కానీ, హాస్యం కానీ, రౌద్రం కానీ ఇవన్నీ ఏవైనా మనకు తెలియాలంటే శృంగారం ద్వారానే తెలియాలి. అంటే మొదలు మనస్సులో ప్రేమ అంటూ ఉంటే కదా ఏడుపు వచ్చేది కదా? నమకారం ఉంటే ఏడుపండి. పిల్లవాడు రోడ్డు మీద పడ్డాడు, యాక్సిడెంట్ అయింది, కాళ్ళు వచ్చే ఇరిగింది. ఎవరు ఏడుస్తాడు? చూసేవాళ్ళు అయ్యో పాపం పాపం యాక్సిడెంట్ అండి అంటారు. అదే మన మనసు కావాలైతే?

మన ఆయనే మా అమ్మాయి ఏడుస్తాం. ఇప్పుడు ఏడ్పు ఎందుకు దెబ్బ తగిలినందుకు మనవాడే ఏడుస్తాం. మనవాడైతేనే ఏడుస్తాం. ప్రేమ పుడితేనే ఏడుపు వస్తుంది. కాబట్టి శృంగారమే కరుణకు మూలము. శృంగారమే హాస్యమునకు మూలము, శృంగారమే రౌద్ధమునకు మూలము కదు. వీడికి ప్రేమ ఉంటేనే వీడు ప్రేమించిన అమ్మాయిని ఇంకోళ్ళు ప్రేమిస్తే వాళ్ళని వీడు తంతాడు. ఇదేమిటి వీర రకంగా అమ్మాయిని. ఇది రావు అండి ఇలా ఉంటుంది కాబట్టి అన్ని రసములకు అన్నిటికీ ఇది స్వరాద్ స్వయం రాజతే తేనే బ్రహ్మ హృదయ ఆదికవయే ఎవరండీ ఆదికవి సాహిత్య శాస్త్రంలో, నాట్య శాస్త్రంలో ఆదిక ఒకడు ఉన్నాడు భరత ముని అంటారు. అతను నాట్య శాస్త్రం రచించాడు. అలాంటి మహానుభావుడైనటువంటి భరతమునికి కృత తేనే బ్రహ్మ. బ్రహ్మ అంటే ఏమిటి రసమే ఎందుకు రసోవైసః రసగ్గుహ్యేవాయన్లబ్ధ్వానందీభవత్ రసం అంటే ఎవరండీ? పరమాత్మే కదా అతనే రసం కాబట్టి రసబ్రహ్మను భరతాచార్యుడికి ఉపదేశించినటువంటిది ఈ శృంగార రసరాజమే ముశ్యంతి యతు సూరయః చాలామంది మహానుభావులు కూడా జ్ఞానులు కూడా దేని వల్ల మోహం పొందారు? శృంగారం వల్లనే కదా. అంత పెద్ద విశ్వామిత్రుడు మేనకను చూస్తే తపస్సు కాస్త గంగలో కలిసింది ఎక్కడో పోయింది తపస్సు ఇక్కడ ఉంది ఇక్కడ ఉంది. రంభను చూసి శపించాడు. ఇలా చాలామంది మహానుభావులు. మన దుష్యంతుడు ఉన్నాడు. అలాగే ఆయన ఎవరు? పురూరవుడు, మహానుభావుడు. అలాగే ఇంకా చాలా మంది ఉన్నారు. ఇలా పెద్ద పెద్ద వాళ్ళు కూడా మహాజ్ఞానులు కూడా శృంగార రస అనుభూతి కోసం మోహం చెందిన వారే. తేజో వారి మృదాం యథ వినిమయః ఈ శృంగార రసములో తేజస్సు, జలము, భూమి అంటే ఏమిటి? ప్రధానమైనటువంటి స్థితి వ్యామోహమో, సమ్మోహమో లేక అభిమోహమో అంటే ప్రేమ వేరు, ప్రేమలోని ఆవేశం వేరు, ఆవేశంలోని విషాదం వేరు.

అనుకున్నటువంటి ప్రేమ సిద్ధిస్తే ఆనందం అంటారు. అదే ప్రేమ సిద్ధించకుంటే ఏడ్చుకుంటూ కూర్చుంటారు. ఇదే ఏడుపు ఇంకో తీర అయితే విషాధాన్ దారికి వస్తుంది. కరుణ రసమా శృంగారమే కరుణ అవుతుంది. శృంగారమే హాస్యమవుతుంది. తేజో వారి మృదాం. శృంగార హాస్య తరుణములు యథ వినిమయః పరత్పరం మారుతాయి. యత్ర త్రిసర్గః మృషా. ఇదే త్రిసర్గం అంటే వాస్తవంగా ఈ రస ఉదయము అయ్యేది ఎక్కడ? శృంగార భావన కానీ మరొక భావన కానీ మరొక భావన కానీ ఈ రసము వాస్తవంగా రసస్వరూపుడు పరమాత్ము. కదా? రసానుభూతి అంటే ఎవరి హృదయంలో భగవంతుని యొక్క తాదాత్మ్య అనుభూతి కలుగుతుందో అది రసోదయం. కదా? పరమాత్మ యందు కలగవలసినది, పరమాత్మతో కలగవలసినది కాకుండా మనలో ప్రాకృతమైనటువంటి ప్రకృతమైనటువంటి శరీర, మనస్సు, బుద్ధులలో మనం ఏర్పాటు చేస్తున్నాం. వీడు నాయకుడు అంటున్నాం, ఇంకోటి నాయక అంటున్నాం. రెండు శరీరముల వలన కళయిక వలన కలిగేటువంటి ఇది రసము కాదు, రస ఆభాసం. ఎందువల్ల? పరస్పరము ఈ సంయోగం వలన కానీ ఈ సంభోగం వలన కానీ నిజంగా ఆనందం కలుగుతుందా? తెల్లారి వాడి గతి ఏమిటి వీళ్ళ గతి ఏమిటి అనవసరంగా బుద్ధి తక్కువ పెళ్లి చేస్తున్నాం రా బాబు ఇదే నాయకాడు దొరికింది అని అమ్మాయిని చూసి అబ్బాయి అంటాడు మా అయ్యో అప్పుడు బాగున్నాడు అని చేసుకున్నాను కర్మ గాలి రెండు నాకేం రెండు వాడని. ఉద్యోగం చేస్తున్నాను, పెళ్లి చేసుకోకున్నా బాగానే ఉండేది. అబ్బాయి అంటాడు ఆ అమ్మాయి ఏదో మూడేళ్లో నాలుగేళ్లో మహా ప్రేమగా ఉన్నట్టు నటిస్తారు. తర్వాత ఆ కర్మ కొడుకు దొరికారురా అంటారు. ఇదంతా ద్రంగానే. ఒప్పుకున్నావా మరి? కాబట్టి ఇలా వికారము పొందేది, దుఃఖముగా పరిణమించేది, క్షణకాలం మాత్రమే ఉండేది, అభిలాషతో ముందరికి వచ్చేది, లాభాన్ని ఆశించి వచ్చేది, స్వార్థంతో ప్రవర్తించేది ఇదేది రసం కాదు. అంటే సత్వగుణంతో కానీ రజోగుణంతో కానీ తమోగుణంతో కానీ తాత్కాలికంగా కలిగేటువంటి ఈ రసము మృష.

వ్యర్థం, అబద్ధం, అసత్యం, నశ్వరం, క్షణికం, అనిత్యం. కానీ ఇదే త్రిసర్గః అంటే గుణాతీతుడైనటువంటి పరమాత్మ యందు కలిగితే అమృష. సత్యము. భగవంతుని నామస్మరణ వలన భగవంతుని అనుభూతి వలన పరమాత్మ నాయకుడు మనందరము నాయకలం చెప్పాను మొదలు చెప్పాను కదా మనందరము స్త్రీలము వాడొక్కడే పురుషుడు. కాబట్టి ఆ నాయకుని మీద మనందరికీ కలిగే రసము శృంగార రసం. అది స్థిరం ఇది సత్యం. అంతే తప్ప పరస్పరము లోకంలో తాత్కాలికమైనటువంటి ఆనంద ఆభాసం కోసం ప్రవర్తించేది రసం కాదు. అమృషా మృషా త్రిసర్గః మృషా త్రిసర్గః అమృషా ధామ్నాత్వేన సదా నిరస్త కుహత్ ఈ శృంగారము తన సహాయమైనటువంటి ప్రభావముతో ఇతర రసముల యొక్క కలయికను, మాయను, ఆభాసమును సంపూర్ణంగా తొలగించి వేస్తుంది. ఇది పరం. అంటే ఉత్కృష్టం ఇది సత్యం కదా రసోవైసా అని చెప్పాం కదా నిజమైనటువంటి సత్యమైనటువంటి అనంతమైనటువంటి పరమాత్మ అనుభూతిని మాత్రమే చూపెట్టేటువంటిది పరమాత్మను నాయకునిగా చేసి మనందరము నాయకులుగా ఉండేటువంటి శృంగార రథము సత్య రథము పర రథము అలాంటి దాన్ని ధీమహి. ధ్యానం చేస్తున్నాము అని ఈ మహానుభావుడు శృంగార రసాన్ని ప్రధానముగా ఇందులో చెప్పారు. రేపు మరి ఒక ఏదో రాధా ఉంది, భక్తి ఉంది, ఇంకో రెండో మూడో చెప్పుకొని మనం తర్వాత శ్లోకానికి వద్దాం. స్వస్తి ప్రజాభ్య పరిపాలయంతాం న్యాయేన మార్గేన మహీం మహీషా గోబ్రాహ్మణేత్య శుభమస్తు నిత్యం లోకాత్ సమస్తాః సుఖినో భవంతు అస్మది గురుభ్యో నమః జై శ్రీనారాయణ ఇది బంద్ చేయాలన్నా నేను ఏం చేస్తానో చూడండి. కొత్తగా ఇది లేటెస్ట్ వచ్చింది. ఆ మన అడుగుతున్నా మనం రికార్డింగ్ ఇలా ఇదేనండి. అది మొత్తం ₹500 కలెక్ట్ అవుతాయి.

టైం చేయాలి కదా టైం చేసిన పని ఏంటంటే మనం రాఘవల్ చెప్పాడు క్యారెక్ ఆయన ఇస్తాడని మరి వాడి తర్వాత సీలింగ్

Only one who is svātantra (self-governing, independent) can create. Only one who never errs can create. Only one who seeks no fruit (result) for himself can create. What this means: if even the one who does the work has a desire (ākaṃkṣā) for the fruit, he would do things to benefit himself. But what we observe is that this entire universe runs without even the slightest trace of self-interest or error. Such a creator - svātantra, infallible, and desireless - is Paramātman alone.

That we are performing dhyāna (meditation) means that brahma-jijñāsā (the desire to know Brahman) has arisen. That is: who is Paramātman? We said that we act without our own knowledge, without our own will, and not for our own result - it is someone else who causes us to act. That 'someone else' is Paramātman. This understanding itself is what brahma-jijñāsā means. The very fact that we are meditating indicates that the inquiry into Brahman has awakened.

As I mentioned, there are four recognized means of valid knowledge (pramāṇa): pratyakṣa (direct perception), anumāna (inference), upamāna (comparison/analogy), and śabda (verbal testimony). There are sixteen in all, but we do not need them all right now. There is one called ākṣepa (objection/implication), and another called arthāpatti (postulation - inferring a fact from another known fact). For example, if a person does not eat at home but is still growing fat, one postulates that he must be eating elsewhere. All of these pramāṇas are relevant tools of inquiry.

The faculty of sight goes where the object is - the eye travels to the object. But the faculty of hearing: the sound must come to the ear - the ear cannot go to the sound. The form (rūpa) does not come to us; we go to the form. How? The eye projects - the śrotra (auditory faculty) receives. Among the five sense faculties, each operates differently in reaching its object. This is the analysis of pratyakṣa (direct sense perception): each indriya (sense organ) has its own mode of contact with its object.

Consider the small cat that lives in our house - and then the great cat (lion). If one calls the lion simply 'big cat,' that seems undignified, so we say 'tiger' or 'lion.' But in truth, a lion is simply a large-scale version of the cat's form. This is upamāna (analogy/comparison): understanding something unfamiliar through its resemblance to something familiar. If one has not seen a gavaya (a wild bovine) and is told 'it is like a cow,' one recognizes it when encountered. Upamāna is the pramāṇa by which knowledge of the unknown is gained through comparison with the known.

What does śabda (verbal testimony of the Veda) do? 'Satyam vada, dharmaṃ cara, svādhyāyān mā pramadaḥ' - speak truth, practice righteousness, do not neglect the study of the Veda. Similarly: 'na kalaṃjaṃ bhakṣayet, tapasvī-dhārāṃ anugacchet, naika-vacana-snāyāt' - one should not eat prohibited food, one should follow the path of the ascetic, one should not bathe with a single utterance. The śāstra (Veda) commands. It is the fourth pramāṇa - śabda, meaning the Vedic word - and it is the most authoritative pramāṇa for dharma and Brahman-knowledge, because neither pratyakṣa nor anumāna can directly reach Paramātman.

The tradition of sons disobeying the father's command began from that point. The Mānasa-Putras (mind-born sons of Brahmā) - Sanaka, Sanandana, Sanātana, and Sanatkumāra - were great souls. When they said 'No' to Brahmā's command to create progeny, Brahmā became angry. 'But they are my children - if I scold them it will be painful,' he thought, and came (to reason with them). But those great ones stood firm in their resolve. They were sannyāsīs from birth, devoted to mokṣa - they had no desire to engage in creation. This is the nature of the sanakādi ṛṣis.

How, then, can one (who is dependent) create us? Therefore, only one who is not paratantra (dependent on another) - one who always, in all conditions, in all things, independently abides - alone can be Paramātman. Only one who is the very inner and outer reality of the universe, pervading within and without, can be the universal creator and sustainer. The one who is both antaryāmin (inner controller) and the outer ground of existence - that is Paramātman.

Through this word 'anvayāt,' the Brahmasūtra 'tat-tu samanvaya' (Brahmasūtra 1.1.4 - 'But that (Brahman) is the consistent theme of all Vedic texts') is being explicated. Now there is another argument: 'aikṣata' (he willed/saw). This is the śabda-pramāṇa (Vedic testimony) for Paramātman's creatorship. Prakriti (inert Nature) cannot be the creator - why? Because for any act to take place, there must be first: the knowledge of what is to be done (jñāna), then the will or desire (icchā), then the ability (śakti). These three must co-exist in the creator.

Further: even when one is hungry, if one decides 'I will not eat today,' one does not eat. So it is not enough to merely know - desire (icchā) must also arise. After desire arises, one must decide 'let me eat now' - and then be able to act on that decision. Therefore, for creation to occur: knowledge of what to create, desire to create, and the power/ability to carry out creation - all three must exist in the creator. Prakriti, being jaḍa (inert), has none of these: no knowledge, no desire, no independent power.

Prakriti thus cannot create. Then there is yet another argument: śabda (Vedic testimony). One cannot say there is no scriptural proof that Paramātman creates. There is indeed such proof. 'Śabdād eva - aikṣata ha āśabdaṃ nā' - the Veda says: He (the Supreme) 'saw' (aikṣata - he willed, he resolved). The Chāndogya Upaniṣad declares: 'sa aikṣata' - 'He thought/willed.' This Vedic statement is the śabda-pramāṇa that Paramātman consciously resolved to create. That resolve (saṃkalpa) is the first cause of all creation.

Will the prāṇa (life-breath) remain in the body until one completes a particular task? 'O Svāmī, please let me finish just this one thing - then I will come' - this is the universal human plea at death. But none of these remain to be fulfilled. What do all these examples tell us? That we are paratantra (dependent). However firmly we resolve to complete a task, however much our saṃkalpa (will) may be, we cannot carry it out by our own power alone. We are entirely dependent. Therefore, only the one who is not paratantra - the svātantra (self-sufficient) Paramātman - is the ultimate creator.

Does Paramātman, in the act of creating, sustaining, and dissolving, require the assistance of others? How is this to be known? He wills, he acts - that much is clear. But is the execution of this through his own power alone, or does he need helpers? The answer is clear from the Veda: Paramātman is sarvajña (all-knowing), sarvśakta (all-powerful), and svātantra (self-governing). He does not depend on any external assistance for creation, sustenance, or dissolution.

If three of something (some cosmic factor) were to multiply threefold, the entire world would be in an impossible condition - what would become of us? Such anxiety about the cosmic process is indeed natural. Therefore: 'acintyāḥ adbhutāḥ śraddāḥ - na hi tat-kena gamyate' - Paramātman's śakti (power) is acintya (inconceivable) and adbhuta (wondrous); it is beyond comprehension and cannot be reached by ordinary means. His svātantrya is of this incomprehensible order.

In every action that Paramātman performs, a scriptural-spiritual meaning (śāstrīya artha) is revealed. For instance: the statement that he went to the cowherd's home and stole butter - the inner meaning is that Paramātman wishes to enter our hearts and steal away the navanīta (fresh butter) of bhakti. Just as fresh butter can only be extracted from milk by churning, the navanīta of bhakti can only be extracted from the heart by the churning of sādhana (spiritual practice). And Paramātman comes to take exactly that.

The sweetness (tīpi) found in the two syllables 'Kṛṣ-ṇa' - I find it nowhere else, says the devotee. This is the milk of bhakti. The infinite kalyāṇa-guṇas (auspicious qualities) of Paramātman - those qualities are the milk. Heating that milk through the fire of bhakti (the agnihotra of devotion), the cream (saram) rises to the surface - that cream is the Kṛṣṇa-prema (love for Kṛṣṇa). Skimming that cream and churning it further, the butter of pure bhakti-navanīta is extracted. That is what Paramātman comes to take - your pure devotion.

But the paradox is: when we eat our own things, we are not thieves; when Paramātman eats 'his own things' (for everything belongs to him), is he a thief? The Bhāgavata alone reveals this truth. Without reading and listening to the Bhāgavata, one cannot understand who is the thief and who is not. The real 'theft' is all within us - it is we who hold on to what belongs to Paramātman. Bhāgavata-paṭhana reveals this inversion of ownership.

'Śṛṅgāra-hāsya-karuṇa-raudra-vīra-bhayānakāḥ vibhītsādbhuta-śāntāś ca rasāḥ nava-prakīrtitāḥ' - the nine rasas (aesthetic sentiments) are traditionally enumerated. What is the first? Śṛṅgāra (love/romance). Then: hāsya (humor/comedy), karuṇā (compassion/pathos), raudra (fury), vīra (heroism), bhayānaka (terror), bībhatsa (disgust/revulsion), adbhuta (wonder/marvel), and śānta (tranquility). These are the nine rasas that form the basis of all aesthetic experience in Sanskrit poetics.

Rasābhāsa (pseudo-rasa or abortive rasa) is of three kinds. The first is 'ekatraivānurāgaḥ' - one-way traffic in love. This means one person loves another who does not reciprocate. A boy loves a girl, but the girl does not love him in return. When love is unreciprocated, the śṛṅgāra-rasa cannot fully manifest - it becomes a rasābhāsa. For rasa to be genuine, both the āśraya (the one who feels) and the viṣaya (the object of feeling) must be mutually attuned.

Does karuṇā (pathos) produce actual grief or merely the feeling/experience (anubhūti) of it? Karuṇā produces the anubhūti (the felt experience) of compassion - not the literal grief itself. If a film makes us cry, we don't go home carrying that grief; we leave the theater lightened. Why do we go to the cinema to weep? Because it is a pleasurable experience of the emotion - not real suffering. This is the nature of rasa: it is anubhūti without the actual burden. That is why rasa is considered ānandamaya (bliss-like).

But the girl understands the real meaning - on another day, she calls out too. He is calling to the moon ('tanda māmā rāvē jābilli rāvē - Uncle Moon, come! Jasmine moon, come!') - but what he is actually calling is the girl. The moon is the ostensible addressee; the girl is the real one. This is the device of lakṣaṇā (secondary/indicative meaning): the literal meaning is impossible or inappropriate, so the hearer infers the intended meaning. The moon cannot come to a personal call, so the real meaning points elsewhere.

She (the protagonist in the story) goes to serve these great sages (mahānubhāvulu) and presses their feet. But the teacher sees through it - for he knows: she (the woman serving) is Subhadra, and through this act of service, she is conveying her love to the man she loves. 'Priyulāri podala ēlāganē' - like a bee hidden in the lotus cluster - she conveys her love through this ostensible act of devotion. This is the device of vyañjanā (suggestion/implication): the meaning is neither literal nor indicated - it is suggested through the total context.

There are three kinds of artha (meaning). What are they? The artha that is understood the moment a word is spoken is called vācya (denotative/literal meaning). But the same word is sometimes spoken with an entirely different import - and the vācya-artha would be inappropriate in that context. For example: 'Gaṅgā is here' - if someone says 'set up the camp on the Gaṅgā,' the literal Gaṅgā (the water) cannot be the locus of a camp; so one understands the gaṅgā-tīra (the bank of the Gaṅgā). The indicated meaning (lakṣyārtha) replaces the impossible literal one.

Can it be said openly? If spoken directly, the other party will be on guard. So how? The girl says graciously to the elder, 'Salutations, revered sir.' The girl addresses him sweetly, formally - conveying her message through him as an intermediary. 'You have been coming here in fear of your mother-in-law, day after day - but now it is arranged.' Through the indirect, coded speech (ākṣepa or vyañjanā), the actual message is conveyed to the intended person without being openly stated to anyone else. This is vyañjanā-vṛtti in its social dimension.

Even Kṛṣṇa, say the Gopīs, cannot live without us. 'Tāsāṃ ca saubhagam adaṃ avekṣya' - the Bhāgavata says: (Kṛṣṇa) noted that pride had entered their minds on account of their beauty and fortune. They thought: 'We are so beautiful, we are the very embodiment of love - his love for us is so intense that even he cannot live without our presence.' A slight bhāva of māna (pride) arose. At that very moment, to teach them and deepen their love, Kṛṣṇa disappeared.

Until that moment, while he was present before them, they did not fully know what they felt - the presence of the beloved is always somewhat taken for granted. The moment Kṛṣṇa disappeared, the agony of separation (viraha) arose - and this is given the name 'kalaha' (here meaning the complaint of separation, the viraha-vākyas). The Gopīs began their lament. They asked one another: 'O Svāmī, we have one small doubt - what has happened?' And thus begins their search for Kṛṣṇa in the forest.

When the beloved is physically present before the eyes, attention actually diminishes (one takes it for granted). But when he is far away, one thinks of him ten times more intensely - what is he doing? Has he bathed? Has he eaten? Has he slept? Has he not? The separation heightens awareness of the beloved far more than presence. This is the paradox of viraha (separation) - it intensifies love beyond what sambhoga (union) achieves. The Gopīs' viraha for Kṛṣṇa exemplifies the highest form of śṛṅgāra (love-sentiment) in its vipralambha (separation) mode.

We say 'our person is crying' - we cry along, we weep for our loved ones. We cry only for those who belong to us - because love is the cause. When love arises, tears can come. Therefore śṛṅgāra (love-sentiment) is the very root (mūla) of karuṇā (pathos). Śṛṅgāra is the root of hāsya (humor) as well - all rasas spring from śṛṅgāra. The delight in humor between intimates, the sorrow of separation, the heroism that protects the beloved - all have love as their source. This is why śṛṅgāra is called the king of all rasas.

If the love one has longed for is fulfilled (siddhi), that is ānanda (joy). If that same love is not fulfilled (viraha), one weeps and suffers. This very sorrow, turned in another direction, leads toward viṣāda (profound grief). So karuṇā-rasa itself can arise from śṛṅgāra - the same love-seed sprouts as joy in union and as compassion-pathos in separation. Śṛṅgāra (love) in its vipralambha (separation) dimension becomes karuṇā. The root is the same; the manifestation differs.

In the ordinary world - vyartha (worthless), asatya (false), naśvara (perishable), kṣaṇika (momentary), anitya (impermanent). But this same tri-sarga (the three-fold creation of sattva, rajas, and tamas) - when it arises in relation to Paramātman who is guṇātīta (beyond the three guṇas) - it becomes amṛṣā (real, true). Through nāma-smaraṇa (remembering God's names) and through the direct experience (anubhūti) of Paramātman's presence, the same phenomena that were impermanent become charged with eternal meaning. This is the transformation of consciousness through Bhāgavata-śravaṇa.

[Audio corrupted toward end of session - final segment contains distorted/unclear speech that could not be reliably transcribed or translated.]